Mahāparinibbānasutta

p. 61 131. Evaṁ me sutaṁ–ekaṁ samayaṁ Bhagavā Rājagahe viharati Gijjhakūṭe pabbate. Tena kho pana samayena rājā Māgadho Ajātasattu Vedehiputto Vajjī abhiyātukāmo hoti. So evamāha “ahaṁ hime Vajjī evaṁmahiddhike evaṁmahānubhāve ucchecchāmi¹ Vajjī vināsessāmi Vajjī anayabyasanaṁ āpādessāmī”ti².

132. Atha kho rājā Māgadho Ajātasattu Vedehiputto Vassakāraṁ brāhmaṇaṁ Magadhamahāmattaṁ āmantesi “ehi tvaṁ brāhmaṇa yena Bhagavā tenupasaṅkama, upasaṅkamitvā mama vacanena Bhagavato pāde sirasā vandāhi, appābādhaṁ appātaṅkaṁ lahuṭṭhānaṁ balaṁ phāsuvihāraṁ puccha, ‘rājā bhante Māgadho Ajātasattu Vedehiputto Bhagavato pāde sirasā vandati, appābādhaṁ appātaṅkaṁ lahuṭṭhānaṁ balaṁ phāsuvihāraṁ pucchatī’ti. Evañca vadehi ‘rājā bhante Māgadho Ajātasattu Vedehiputto Vajjī abhiyātukāmo, so evamāha ahaṁ hime Vajjī evaṁmahiddhike evaṁmahānubhāve ucchecchāmi Vajjī vināsessāmi Vajjī anayabyasanaṁ āpādessāmī’ti. Yathā te Bhagavā byākaroti, taṁ sādhukaṁ uggahetvā mama āroceyyāsi. Na hi Tathāgatā vitathaṁ bhaṇantī”ti.

Vassakārabrāhmaṇa

133. “Evaṁ bho”ti kho Vassakāro brāhmaṇo Magadhamahāmatto rañño Māgadhassa Ajātasattussa Vedehiputtassa paṭissutvā bhaddāni bhaddāni yānāni yojetvā bhaddaṁ bhaddaṁ yānaṁ abhiruhitvā bhaddehi bhaddehi yānehi Rājagahamhā niyyāsi, yena Gijjhakūṭo pabbato tena pāyāsi. Yāvatikā yānassa bhūmi, yānena gantvā yānā paccorohitvā pattikova yena Bhagavā tenupasaṅkami, upasaṅkamitvā Bhagavatā saddhiṁ sammodi, sammodanīyaṁ kathaṁ sāraṇīyaṁ vītisāretvā ekamantaṁ nisīdi, ekamantaṁ nisinno kho Vassakāro brāhmaṇo Magadhamahāmatto Bhagavantaṁ etadavoca “rājā bho Gotama Māgadho Ajātasattu Vedehiputto bhoto Gotamassa pāde sirasā vandati, appābādhaṁ appātaṅkaṁ lahuṭṭhānaṁ balaṁ phāsuvihāraṁ pucchati, rājā¹ bho Gotama Māgadho Ajātasattu Vedehiputto Vajjī abhiyātukāmo, so evamāha ahaṁ hime Vajjī evaṁmahiddhike evaṁmahānubhāve ucchecchāmi Vajjī vināsessāmi Vajjī anayabyasanaṁ āpādessāmī”ti.

Rāja aparihāniyadhamma

p. 62 134. Tena kho pana samayena āyasmā Ānando Bhagavato piṭṭhito ṭhito hoti Bhagavantaṁ bījayamāno². Atha kho Bhagavā āyasmantaṁ Ānandaṁ āmantesi “kinti te Ānanda sutaṁ, Vajjī abhiṇhaṁ sannipātā sannipātabahulā”ti. Sutaṁ metaṁ bhante “Vajjī abhiṇhaṁ sannipātā sannipātabahulā”ti. Yāvakīvañca Ānanda Vajjī abhiṇhaṁ sannipātā sannipātabahulā bhavissanti, vuddhiyeva Ānanda Vajjīnaṁ pāṭikaṅkhā, no parihāni. (1) Kinti te Ānanda sutaṁ, Vajjī samaggā sannipatanti, samaggā vuṭṭhahanti, samaggā Vajjikaraṇīyāni karontīti. Sutaṁ metaṁ bhante “Vajjī samaggā sannipatanti, samaggā vuṭṭhahanti, samaggā Vajjikaraṇīyāni karontī”ti. Yāvakīvañca Ānanda Vajjī samaggā sannipatissanti, samaggā vuṭṭhahissanti, samaggā Vajjikaraṇīyāni karissanti, vuddhiyeva Ānanda Vajjīnaṁ pāṭikaṅkhā, no parihāni. (2) Kinti te Ānanda sutaṁ, Vajjī apaññattaṁ na paññapenti, paññattaṁ na samucchindanti, yathāpaññatte porāṇe Vajjidhamme samādāya vattantīti. Sutaṁ metaṁ bhante “Vajjī apaññattaṁ na paññapenti, paññattaṁ na samucchindanti, yathāpaññatte porāṇe Vajjidhamme samādāya vattantī”ti. Yāvakīvañca Ānanda Vajjī apaññattaṁ na paññapessanti, paññattaṁ na samucchindissanti, yathāpaññatte porāṇe Vajjidhamme samādāya vattissanti, vuddhiyeva Ānanda Vajjīnaṁ pāṭikaṅkhā, no parihāni. (3) Kinti te Ānanda sutaṁ, Vajjī ye te Vajjīnaṁ Vajjimahallakā, te sakkaronti garuṁ karonti¹ mānenti pūjenti, tesañca sotabbaṁ maññantīti. Sutaṁ metaṁ bhante “Vajjī ye te Vajjīnaṁ Vajjimahallakā, te sakkaronti garuṁ karonti mānenti pūjenti, tesañca sotabbaṁ maññantī”ti. Yāvakīvañca Ānanda Vajjī ye te Vajjīnaṁ Vajjimahallakā, te sakkarissanti garuṁ karissanti mānessanti pūjessanti, tesañca sotabbaṁ maññissanti, vuddhiyeva Ānanda Vajjīnaṁ pāṭikaṅkhā, no parihāni. (4) Kinti te Ānanda sutaṁ, Vajjī yā tā kulitthiyo kulakumāriyo, tā na okkassa pasayha vāsentīti. Sutaṁ metaṁ bhante “Vajjī yā tā kulitthiyo kulakumāriyo, tā na okkassa pasayha vāsentī”ti. Yāvakīvañca Ānanda Vajjī yā tā kulitthiyo kulakumāriyo, tā na okkassa pasayha vāsessanti, vuddhiyeva Ānanda Vajjīnaṁ pāṭikaṅkhā, no parihāni. (5) Kinti te Ānanda sutaṁ, Vajjī yāni tāni Vajjīnaṁ Vajjicetiyāni abbhantarāni ceva bāhirāni ca, tāni sakkaronti garuṁ karonti mānenti pūjenti, tesañca dinnapubbaṁ katapubbaṁ dhammikaṁ baliṁ no parihāpentīti. Sutaṁ metaṁ bhante “Vajjī yāni tāni Vajjīnaṁ Vajjicetiyāni abbhantarāni ceva bāhirāni ca, tāni sakkaronti garuṁ karonti mānenti pūjenti, tesañca dinnapubbaṁ katapubbaṁ dhammikaṁ baliṁ no parihāpentī”ti. Yāvakīvañca Ānanda Vajjī yāni tāni Vajjīnaṁ Vajjicetiyāni abbhantarāni ceva bāhirāni ca, tāni sakkarissanti garuṁ karissanti mānessanti pūjessanti, tesañca dinnapubbaṁ katapubbaṁ dhammikaṁ baliṁ no parihāpessanti, vuddhiyeva Ānanda Vajjīnaṁ pāṭikaṅkhā, no parihāni. (6) Kinti te Ānanda sutaṁ, Vajjīnaṁ arahantesu dhammikā rakkhāvaraṇagutti susaṁvihitā “kinti anāgatā ca arahanto Vijitaṁ āgaccheyyuṁ, āgatā ca arahanto Vijite phāsu vihareyyun”ti. Sutaṁ metaṁ bhante “Vajjīnaṁ arahantesu dhammikā rakkhāvaraṇagutti susaṁvihitā ‘kinti anāgatā ca arahanto Vijitaṁ āgaccheyyuṁ, āgatā ca arahanto Vijite phāsu vihareyyun’ti”. Yāvakīvañca Ānanda Vajjīnaṁ arahantesu dhammikā rakkhāvaraṇagutti susaṁvihitā bhavissati. Kinti anāgatā ca arahanto vijitaṁ āgaccheyyuṁ, āgatā ca arahanto vijite phāsu vihareyyunti, vuddhiyeva Ānanda Vajjīnaṁ pāṭikaṅkhā, no parihānīti. (7)

p. 64 135. Atha kho Bhagavā Vassakāraṁ brāhmaṇaṁ Magadhamahāmattaṁ āmantesi “ekamidāhaṁ brāhmaṇa samayaṁ Vesāliyaṁ viharāmi Sārandade¹ cetiye. Tatrāhaṁ Vajjīnaṁ ime satta aparihāniye dhamme desesiṁ. Yāvakīvañca brāhmaṇa ime satta aparihāniyā dhammā Vajjīsu ṭhassanti, imesu ca sattasu aparihāniyesu dhammesu Vajjī sandississanti, vuddhiyeva brāhmaṇa Vajjīnaṁ pāṭikaṅkhā, no parihānī”ti. Evaṁ vutte Vassakāro brāhmaṇo Magadhamahāmatto Bhagavantaṁ etadavoca “ekamekenapi bho Gotama aparihāniyena dhammena samannāgatānaṁ Vajjīnaṁ vuddhiyeva pāṭikaṅkhā, no parihāni. Ko pana vādo sattahi aparihāniyehi dhammehi. Akaraṇīyāva² bho Gotama Vajjī³ raññā Māgadhena Ajātasattunā Vedehiputtena yadidaṁ yuddhassa aññatra upalāpanāya aññatra mithubhedā. Handa ca dāni mayaṁ bho Gotama gacchāma, bahukiccā mayaṁ bahukaraṇīyā”ti. Yassadāni tvaṁ brāhmaṇa kālaṁ maññasīti. Atha kho Vassakāro brāhmaṇo Magadhamahāmatto Bhagavato bhāsitaṁ abhinanditvā anumoditvā uṭṭhāyāsanā pakkāmi.

Bhikkhu aparihāniyadhamma

136. Atha kho Bhagavā acirapakkante Vassakāre brāhmaṇe Magadhamahāmatte āyasmantaṁ Ānandaṁ āmantesi “gaccha tvaṁ Ānanda yāvatikā bhikkhū Rājagahaṁ upanissāya viharanti, te sabbe upaṭṭhānasālāyaṁ sannipātehī”ti. “Evaṁ bhante”ti kho āyasmā Ānando Bhagavato paṭissutvā yāvatikā bhikkhū Rājagahaṁ upanissāya viharanti, te sabbe upaṭṭhānasālāyaṁ sannipātetvā yena Bhagavā tenupasaṅkami, upasaṅkamitvā Bhagavantaṁ abhivādetvā ekamantaṁ aṭṭhāsi. Ekamantaṁ ṭhito kho āyasmā Ānando Bhagavantaṁ etadavoca “sannipatito bhante bhikkhusaṁgho, yassadāni bhante Bhagavā kālaṁ maññatī”ti. Atha kho Bhagavā uṭṭhāyāsanā yena upaṭṭhānasālā tenupasaṅkami, upasaṅkamitvā paññatte āsane nisīdi, nisajja kho Bhagavā bhikkhū āmantesi “satta vo bhikkhave aparihāniye dhamme desessāmi, taṁ suṇātha sādhukaṁ manasikarotha bhāsissāmī”ti. “Evaṁ bhante”ti kho te bhikkhū Bhagavato paccassosuṁ. Bhagavā etadavoca– Yāvakīvañca bhikkhave bhikkhū abhiṇhaṁ sannipātā sannipātabahulā bhavissanti, vuddhiyeva bhikkhave bhikkhūnaṁ pāṭikaṅkhā, no parihāni. (1) Yāvakīvañca bhikkhave bhikkhū samaggā sannipatissanti, samaggā vuṭṭhahissanti, samaggā saṁghakaraṇīyāni karissanti, vuddhiyeva bhikkhave bhikkhūnaṁ pāṭikaṅkhā, no parihāni. (2) Yāvakīvañca bhikkhave bhikkhū apaññattaṁ na paññapessanti, paññattaṁ na samucchindissanti, yathāpaññattesu sikkhāpadesu samādāya vattissanti, vuddhiyeva bhikkhave bhikkhūnaṁ pāṭikaṅkhā, no parihāni. (3) Yāvakīvañca bhikkhave bhikkhū ye te bhikkhū therā rattaññū cirapabbajitā saṁghapitaro saṁghapariṇāyakā, te sakkarissanti garuṁ karissanti mānessanti pūjessanti, tesañca sotabbaṁ maññissanti, vuddhiyeva bhikkhave bhikkhūnaṁ pāṭikaṅkhā, no parihāni. (4) Yāvakīvañca bhikkhave bhikkhū uppannāya taṇhāya ponobbhavikāya na vasaṁ gacchissanti, vuddhiyeva bhikkhave bhikkhūnaṁ pāṭikaṅkhā, no parihāni. (5) Yāvakīvañca bhikkhave bhikkhū āraññakesu senāsanesu sāpekkhā bhavissanti, vuddhiyeva bhikkhave bhikkhūnaṁ pāṭikaṅkhā, no parihāni. (6) Yāvakīvañca bhikkhave bhikkhū paccattaññeva satiṁ upaṭṭhapessanti “kinti anāgatā ca pesalā sabrahmacārī āgaccheyyuṁ, āgatā ca pesalā sabrahmacārī phāsu¹ vihareyyun”ti, vuddhiyeva bhikkhave bhikkhūnaṁ pāṭikaṅkhā, no parihāni. (7) Yāvakīvañca bhikkhave ime satta aparihāniyā dhammā bhikkhūsu ṭhassanti, imesu ca sattasu aparihāniyesu dhammesu bhikkhū sandississanti, vuddhiyeva bhikkhave bhikkhūnaṁ pāṭikaṅkhā, no parihāni.

p. 66 137. Aparepi vo bhikkhave satta aparihāniye dhamme desessāmi, taṁ suṇātha sādhukaṁ manasikarotha bhāsissāmīti. “Evaṁ bhante”ti kho te bhikkhū Bhagavato paccassosuṁ. Bhagavā etadavoca– Yāvakīvañca bhikkhave bhikkhū na kammārāmā bhavissanti na kammaratā na kammārāmatamanuyuttā, vuddhiyeva bhikkhave bhikkhūnaṁ pāṭikaṅkhā, no parihāni. (1) Yāvakīvañca bhikkhave bhikkhū na bhassārāmā bhavissanti na bhassaratā na bhassārāmatamanuyuttā, vuddhiyeva bhikkhave bhikkhūnaṁ pāṭikaṅkhā, no parihāni. (2) Yāvakīvañca bhikkhave bhikkhū na niddārāmā bhavissanti na niddāratā na niddārāmatamanuyuttā, vuddhiyeva bhikkhave bhikkhūnaṁ pāṭikaṅkhā, no parihāni. (3) Yāvakīvañca bhikkhave bhikkhū na saṅgaṇikārāmā bhavissanti na saṅgaṇikaratā na saṅgaṇikārāmatamanuyuttā, vuddhiyeva bhikkhave bhikkhūnaṁ pāṭikaṅkhā, no parihāni. (4) Yāvakīvañca bhikkhave bhikkhū na pāpicchā bhavissanti na pāpikānaṁ icchānaṁ vasaṁ gatā, vuddhiyeva bhikkhave bhikkhūnaṁ pāṭikaṅkhā, no parihāni. (5) Yāvakīvañca bhikkhave bhikkhū na pāpamittā bhavissanti na pāpasahāyā na pāpasampavaṅkā, vuddhiyeva bhikkhave bhikkhūnaṁ pāṭikaṅkhā, no parihāni. (6) Yāvakīvañca bhikkhave bhikkhū na oramattakena visesādhigamena antarāvosānaṁ āpajjissanti, vuddhiyeva bhikkhave bhikkhūnaṁ pāṭikaṅkhā, no parihāni. (7) Yāvakīvañca bhikkhave ime satta aparihāniyā dhammā bhikkhūsu ṭhassanti, imesu ca sattasu aparihāniyesu dhammesu bhikkhū sandississanti, vuddhiyeva bhikkhave bhikkhūnaṁ pāṭikaṅkhā, no parihāni.

138. Aparepi vo bhikkhave satta aparihāniye dhamme desessāmi -pa-. Yāvakīvañca bhikkhave bhikkhū saddhā bhavissanti -pa- hirimanā bhavissanti. Ottappī bhavissanti. Bahussutā bhavissanti. Āraddhavīriyā bhavissanti. Upaṭṭhitassatī bhavissanti. Paññavanto bhavissanti, vuddhiyeva bhikkhave bhikkhūnaṁ pāṭikaṅkhā, no parihāni. Yāvakīvañca bhikkhave ime satta aparihāniyā dhammā bhikkhūsu ṭhassanti, imesu ca sattasu aparihāniyesu dhammesu bhikkhū sandississanti, vuddhiyeva bhikkhave bhikkhūnaṁ pāṭikaṅkhā, no parihāni.

p. 67 139. Aparepi vo bhikkhave satta aparihāniye dhamme desessāmi, taṁ suṇātha sādhukaṁ manasikarotha bhāsissāmīti. “Evaṁ bhante”ti kho te bhikkhū Bhagavato paccassosuṁ. Bhagavā etadavoca– Yāvakīvañca bhikkhave bhikkhū satisambojjhaṅgaṁ bhāvessanti -pa- dhammavicayasambojjhaṅgaṁ bhāvessanti. Vīriyasambojjhaṅgaṁ bhāvessanti. Pītisambojjhaṅgaṁ bhāvessanti. Passaddhisambojjhaṅgaṁ bhāvessanti. Samādhisambojjhaṅgaṁ bhāvessanti. Upekkhāsambojjhaṅgaṁ bhāvessanti, vuddhiyeva bhikkhave bhikkhūnaṁ pāṭikaṅkhā, no parihāni. Yāvakīvañca bhikkhave ime satta aparihāniyā dhammā bhikkhūsu ṭhassanti, imesu ca sattasu aparihāniyesu dhammesu bhikkhū sandississanti, vuddhiyeva bhikkhave bhikkhūnaṁ pāṭikaṅkhā, no parihāni.

140. Aparepi vo bhikkhave satta aparihāniye dhamme desessāmi, taṁ suṇātha sādhukaṁ manasikarotha bhāsissāmīti. “Evaṁ bhante”ti kho te bhikkhū Bhagavato paccassosuṁ. Bhagavā etadavoca– Yāvakīvañca bhikkhave bhikkhū aniccasaññaṁ bhāvessanti -pa- anattasaññaṁ bhāvessanti. Asubhasaññaṁ bhāvessanti. Ādīnavasaññaṁ bhāvessanti. Pahānasaññaṁ bhāvessanti. Virāgasaññaṁ bhāvessanti. Nirodhasaññaṁ bhāvessanti, vuddhiyeva bhikkhave bhikkhūnaṁ pāṭikaṅkhā, no parihāni. Yāvakīvañca bhikkhave ime satta aparihāniyā dhammā bhikkhūsu ṭhassanti, imesu ca sattasu aparihāniyesu dhammesu bhikkhū sandississanti, vuddhiyeva bhikkhave bhikkhūnaṁ pāṭikaṅkhā, no parihāni.

141. Cha vo bhikkhave aparihāniye dhamme desessāmi, taṁ suṇātha sādhukaṁ manasikarotha bhāsissāmīti. “Evaṁ bhante”ti kho te bhikkhū Bhagavato paccassosuṁ. Bhagavā etadavoca– Yāvakīvañca bhikkhave bhikkhū mettaṁ kāyakammaṁ paccupaṭṭhāpessanti sabrahmacārīsu āvi ceva raho ca, vuddhiyeva bhikkhave bhikkhūnaṁ pāṭikaṅkhā, no parihāni. (1) Yāvakīvañca bhikkhave bhikkhū mettaṁ vacīkammaṁ paccupaṭṭhāpessanti -pa- mettaṁ manokammaṁ paccupaṭṭhāpessanti sabrahmacārīsu āvi ceva raho ca, vuddhiyeva bhikkhave bhikkhūnaṁ pāṭikaṅkhā, no parihāni. (2-3) Yāvakīvañca bhikkhave bhikkhū ye te lābhā dhammikā dhammaladdhā antamaso pattapariyāpannamattampi, tathārūpehi lābhehi appaṭivibhattabhogī bhavissanti sīlavantehi sabrahmacārīhi sādhāraṇabhogī, vuddhiyeva bhikkhave bhikkhūnaṁ pāṭikaṅkhā, no parihāni. (4) Yāvakīvañca bhikkhave bhikkhū yāni tāni sīlāni akhaṇḍāni acchiddāni asabalāni akammāsāni bhujissāni viññūpasatthāni¹ aparāmaṭṭhāni samādhisaṁvattanikāni, tathārūpesu sīlesu sīlasāmaññagatā viharissanti sabrahmacārīhi āvi ceva raho ca, vuddhiyeva bhikkhave bhikkhūnaṁ pāṭikaṅkhā, no parihāni. (5) Yāvakīvañca bhikkhave bhikkhū yāyaṁ diṭṭhi ariyā niyyānikā niyyāti takkarassa sammā dukkhakkhayāya, tathārūpāya diṭṭhiyā diṭṭhisāmaññagatā viharissanti sabrahmacārīhi āvi ceva raho ca, vuddhiyeva bhikkhave bhikkhūnaṁ pāṭikaṅkhā, no parihāni. (6) Yāvakīvañca bhikkhave ime cha aparihāniyā dhammā bhikkhūsu ṭhassanti, imesu ca chasu aparihāniyesu dhammesu bhikkhū sandississanti, vuddhiyeva bhikkhave bhikkhūnaṁ pāṭikaṅkhā, no parihānīti.

p. 68 142. Tatra sudaṁ Bhagavā Rājagahe viharanto Gijjhakūṭe pabbate etadeva bahulaṁ bhikkhūnaṁ dhammiṁ kathaṁ karoti “iti sīlaṁ iti samādhi iti paññā. Sīlaparibhāvito samādhi mahapphalo hoti mahānisaṁso. Samādhiparibhāvitā paññā mahapphalā hoti mahānisaṁsā. Paññāparibhāvitaṁ cittaṁ sammadeva āsavehi vimuccati. Seyyathidaṁ, kāmāsavā bhavāsavā avijjāsavā”ti.

p. 69 143. Atha kho Bhagavā Rājagahe yathābhirantaṁ viharitvā āyasmantaṁ Ānandaṁ āmantesi “āyāmānanda yena Ambalaṭṭhikā tenupasaṅkamissāmā”ti. “Evaṁ bhante”ti kho āyasmā Ānando Bhagavato paccassosi. Atha kho Bhagavā mahatā bhikkhusaṁghena saddhiṁ yena Ambalaṭṭhikā tadavasari, tatra sudaṁ Bhagavā Ambalaṭṭhikāyaṁ viharati rājāgārake. Tatrāpi sudaṁ Bhagavā Ambalaṭṭhikāyaṁ viharanto rājāgārake etadeva bahulaṁ bhikkhūnaṁ dhammiṁ kathaṁ karoti “iti sīlaṁ iti samādhi iti paññā. Sīlaparibhāvito samādhi mahapphalo hoti mahānisaṁso. Samādhiparibhāvitā paññā mahapphalā hoti mahānisaṁsā. Paññāparibhāvitaṁ cittaṁ sammadeva āsavehi vimuccati. Seyyathidaṁ, kāmāsavā bhavāsavā avijjāsavā”ti.

144. Atha kho Bhagavā Ambalaṭṭhikāyaṁ yathābhirantaṁ viharitvā āyasmantaṁ Ānandaṁ āmantesi “āyāmānanda yena Nāḷandā tenupasaṅkamissāmā”ti. “Evaṁ bhante”ti kho āyasmā Ānando Bhagavato paccassosi. Atha kho Bhagavā mahatā bhikkhusaṁghena saddhiṁ yena Nāḷandā tadavasari, tatra sudaṁ Bhagavā Nāḷandāyaṁ viharati Pāvārikambavane.

Sāriputtasīhanāda

145. Atha kho āyasmā Sāriputto yena Bhagavā tenupasaṅkami upasaṅkamitvā Bhagavantaṁ abhivādetvā ekamantaṁ nisīdi, ekamantaṁ nisinno kho āyasmā Sāriputto Bhagavantaṁ etadavoca “evaṁpasanno ahaṁ bhante Bhagavati, na cāhu na ca bhavissati na cetarahi vijjati añño samaṇo vā brāhmaṇo vā Bhagavatā bhiyyobhiññataro yadidaṁ sambodhiyan”ti. Uḷārā kho te ayaṁ Sāriputta āsabhī vācā¹ bhāsitā, ekaṁso gahito, sīhanādo nadito “evaṁpasanno ahaṁ bhante Bhagavati, na cāhu na ca bhavissati na cetarahi vijjati añño samaṇo vā brāhmaṇo vā Bhagavatā bhiyyobhiññataro yadidaṁ sambodhiyan”ti. Kiṁ te¹ Sāriputta ye te ahesuṁ atītamaddhānaṁ Arahanto Sammāsambuddhā, sabbete Bhagavanto cetasā ceto paricca viditā “evaṁsīlā te Bhagavanto ahesuṁ itipi, evaṁdhammā evaṁpaññā evaṁvihārī evaṁvimuttā te Bhagavanto ahesuṁ itipī”ti. No hetaṁ bhante. Kiṁ pana te² Sāriputta ye te bhavissanti anāgatamaddhānaṁ Arahanto Sammāsambuddhā, sabbete Bhagavanto cetasā ceto paricca viditā “evaṁsīlā te Bhagavanto bhavissanti itipi, evaṁdhammā evaṁpaññā evaṁvihārī evaṁvimuttā te Bhagavanto bhavissanti itipī”ti. No hetaṁ bhante. Kiṁ pana te Sāriputta ahaṁ etarahi Arahaṁ Sammāsambuddho cetasā ceto paricca vidito “evaṁsīlo Bhagavā itipi, evaṁdhammo evaṁpañño evaṁvihārī evaṁvimutto Bhagavā itipī”ti. No hetaṁ bhante. Ettha ca hi te Sāriputta atītānāgatapaccuppannesu Arahantesu Sammāsambuddhesu cetopariyañāṇaṁ³ natthi. Atha kiñcarahi te ayaṁ Sāriputta uḷārā āsabhī vācā bhāsitā, ekaṁso gahito sīhanādo nadito “evaṁpasanno ahaṁ bhante Bhagavati, na cāhu na ca bhavissati na cetarahi vijjati añño samaṇo vā brāhmaṇo vā Bhagavatā bhiyyobhiññataro yadidaṁ sambodhiyan”ti.

p. 70 146. Na kho me bhante atītānāgatapaccuppannesu Arahantesu Sammāsambuddhesu cetopariyañāṇaṁ atthi, api ca me dhammanvayo vidito. Seyyathāpi bhante rañño paccantimaṁ nagaraṁ daḷhuddhāpaṁ daḷhapākāratoraṇaṁ ekadvāraṁ, tatrassa doveriko paṇḍito viyatto medhāvī aññātānaṁ nivāretā ñātānaṁ pavesetā, so tassa nagarassa samantā anupariyāyapathaṁ⁴ anukkamamāno na passeyya pākārasandhiṁ vā pākāravivaraṁ vā antamaso biḷāranikkhamanamattampi. Tassa evamassa⁵ “ye kho keci oḷārikā pāṇā imaṁ nagaraṁ pavisanti vā nikkhamanti vā, sabbete imināva dvārena pavisanti vā nikkhamanti vā”ti. Evameva kho me bhante dhammanvayo vidito. Ye te bhante ahesuṁ atītamaddhānaṁ Arahanto Sammāsambuddhā, sabbete Bhagavanto pañca nīvaraṇe pahāya cetaso upakkilese paññāya dubbalīkaraṇe catūsu satipaṭṭhānesu supatiṭṭhitacittā satta bojjhaṅge yathābhūtaṁ bhāvetvā anuttaraṁ sammāsambodhiṁ abhisambujjhiṁsu. Yepi te bhante bhavissanti anāgatamaddhānaṁ Arahanto Sammāsambuddhā, sabbete Bhagavanto pañca nīvaraṇe pahāya cetaso upakkilese paññāya dubbalīkaraṇe catūsu satipaṭṭhānesu supatiṭṭhitacittā satta bojjhaṅge yathābhūtaṁ bhāvetvā anuttaraṁ sammāsambodhiṁ abhisambujjhissanti. Bhagavāpi bhante etarahi Arahaṁ Sammāsambuddho pañca nīvaraṇe pahāya cetaso upakkilese paññāya dubbalīkaraṇe catūsu satipaṭṭhānesu supatiṭṭhitacitto satta bojjhaṅge yathābhūtaṁ bhāvetvā anuttaraṁ sammāsambodhiṁ abhisambuddho”ti.

p. 71 147. Tatrapi sudaṁ Bhagavā Nāḷandāyaṁ viharanto Pāvārikambavane etadeva bahulaṁ bhikkhūnaṁ dhammiṁ kathaṁ karoti “iti sīlaṁ iti samādhi iti paññā. Sīlaparibhāvito samādhi mahapphalo hoti mahānisaṁso. Samādhiparibhāvitā paññā mahapphalā hoti mahānisaṁsā. Paññāparibhāvitaṁ cittaṁ sammadeva āsavehi vimuccati. Seyyathidaṁ, kāmāsavā bhavāsavā avijjāsavā”ti.

Dussīla ādīnava

148. Atha kho Bhagavā Nāḷandāyaṁ yathābhirantaṁ viharitvā āyasmantaṁ Ānandaṁ āmantesi “āyāmānanda yena Pāṭaligāmo tenupasaṅkamissāmā”ti. “Evaṁ bhante”ti kho āyasmā Ānando Bhagavato paccassosi. Atha kho Bhagavā mahatā bhikkhusaṁghena saddhiṁ yena Pāṭaligāmo tadavasari. Assosuṁ kho Pāṭaligāmikā upāsakā “Bhagavā kira Pāṭaligāmaṁ anuppatto”ti. Atha kho Pāṭaligāmikā upāsakā yena Bhagavā tenupasaṅkamiṁsu, upasaṅkamitvā Bhagavantaṁ abhivādetvā ekamantaṁ nisīdiṁsu, ekamantaṁ nisinnā kho Pāṭaligāmikā upāsakā Bhagavantaṁ etadavocuṁ “adhivāsetu no bhante Bhagavā Āvasathāgāran”ti. Adhivāsesi Bhagavā tuṇhībhāvena. Atha kho Pāṭaligāmikā upāsakā Bhagavato adhivāsanaṁ viditvā uṭṭhāyāsanā Bhagavantaṁ abhivādetvā padakkhiṇaṁ katvā yena āvasathāgāraṁ tenupasaṅkamiṁsu, upasaṅkamitvā sabbasanthariṁ¹ āvasathāgāraṁ santharitvā āsanāni paññāpetvā udakamaṇikaṁ patiṭṭhāpetvā telapadīpaṁ āropetvā yena Bhagavā tenupasaṅkamiṁsu, upasaṅkamitvā Bhagavantaṁ abhivādetvā ekamantaṁ aṭṭhaṁsu, ekamantaṁ ṭhitā kho Pāṭaligāmikā upāsakā Bhagavantaṁ etadavocuṁ “sabbasantharisanthataṁ² bhante āvasathāgāraṁ, āsanāni paññattāni, udakamaṇiko patiṭṭhāpito, telapadīpo āropito, yassadāni bhante Bhagavā kālaṁ maññatī”ti. Atha kho Bhagavā sāyanhasamayaṁ³ nivāsetvā pattacīvaramādāya saddhiṁ bhikkhusaṁghena yena āvasathāgāraṁ tenupasaṅkami, upasaṅkamitvā pāde pakkhāletvā āvasathāgāraṁ pavisitvā majjhimaṁ thambhaṁ nissāya puratthābhimukho⁴ nisīdi. Bhikkhusaṁghopi kho pāde pakkhāletvā āvasathāgāraṁ pavisitvā pacchimaṁ bhittiṁ nissāya puratthābhimukho nisīdi Bhagavantameva purakkhatvā. Pāṭaligāmikāpi kho upāsakā pāde pakkhāletvā āvasathāgāraṁ pavisitvā puratthimaṁ bhittiṁ nissāya pacchimābhimukhā nisīdiṁsu Bhagavantameva purakkhatvā.

p. 72 149. Atha kho Bhagavā Pāṭaligāmike upāsake āmantesi–pañcime gahapatayo ādīnavā dussīlassa sīlavipattiyā. Katame pañca. Idha gahapatayo dussīlo sīlavipanno pamādādhikaraṇaṁ mahatiṁ bhogajāniṁ nigacchati, ayaṁ paṭhamo ādīnavo dussīlassa sīlavipattiyā. Puna caparaṁ gahapatayo dussīlassa sīlavipannassa pāpako kittisaddo abbhuggacchati, ayaṁ dutiyo ādīnavo dussīlassa sīlavipattiyā. Puna caparaṁ gahapatayo dussīlo sīlavipanno yaññadeva parisaṁ upasaṅkamati yadi khattiyaparisaṁ yadi brāhmaṇaparisaṁ yadi gahapatiparisaṁ yadi samaṇaparisaṁ, avisārado upasaṅkamati maṅkubhūto, ayaṁ tatiyo ādīnavo dussīlassa sīlavipattiyā. Puna caparaṁ gahapatayo dussīlo sīlavipanno sammūḷho kālaṁ karoti, ayaṁ catuttho ādīnavo dussīlassa sīlavipattiyā. Puna caparaṁ gahapatayo dussīlo sīlavipanno kāyassa bhedā paraṁ maraṇā apāyaṁ duggatiṁ vinipātaṁ nirayaṁ upapajjati, ayaṁ pañcamo ādīnavo dussīlassa sīlavipattiyā. Ime kho gahapatayo pañca ādīnavā dussīlassa sīlavipattiyā.

Sīlavanta ānisaṁsa

p. 73 150. Pañcime gahapatayo ānisaṁsā sīlavato sīlasampadāya. Katame pañca. Idha gahapatayo sīlavā sīlasampanno appamādādhikaraṇaṁ mahantaṁ bhogakkhandhaṁ adhigacchati, ayaṁ paṭhamo ānisaṁso sīlavato sīlasampadāya. Puna caparaṁ gahapatayo sīlavato sīlasampannassa kalyāṇo kittisaddo abbhuggacchati, ayaṁ dutiyo ānisaṁso sīlavato sīlasampadāya. Puna caparaṁ gahapatayo sīlavā sīlasampanno yaññadeva parisaṁ upasaṅkamati yadi khattiyaparisaṁ yadi brāhmaṇaparisaṁ yadi gahapatiparisaṁ yadi samaṇaparisaṁ, visārado upasaṅkamati amaṅkubhūto, ayaṁ tatiyo ānisaṁso sīlavato sīlasampadāya. Puna caparaṁ gahapatayo sīlavā sīlasampanno asammūḷho kālaṁ karoti, ayaṁ catuttho ānisaṁso sīlavato sīlasampadāya. Puna caparaṁ gahapatayo sīlavā sīlasampanno kāyassa bhedā paraṁ maraṇā sugatiṁ saggaṁ lokaṁ upapajjati, ayaṁ pañcamo ānisaṁso sīlavato sīlasampadāya. Ime kho gahapatayo pañca ānisaṁsā sīlavato sīlasampadāyā”ti.

151. Atha kho Bhagavā Pāṭaligāmike upāsake bahudeva rattiṁ dhammiyā kathāya sandassetvā samādapetvā samuttejetvā sampahaṁsetvā uyyojesi “abhikkantā kho gahapatayo ratti, yassadāni tumhe kālaṁ maññathā”ti. “Evaṁ bhante”ti kho pāṭaligāmikā upāsakā Bhagavato paṭissutvā uṭṭhāyāsanā Bhagavantaṁ abhivādetvā padakkhiṇaṁ katvā pakkamiṁsu. Atha kho Bhagavā acirapakkantesu Pāṭaligāmikesu upāsakesu suññāgāraṁ pāvisi.

Pāṭaliputtanagaramāpana

p. 74 152. Tena kho pana samayena Sunidhavassakārā¹ Magadhamahāmattā Pāṭaligāme nagaraṁ māpenti Vajjīnaṁ paṭibāhāya. Tena samayena sambahulā devatāyo sahasseva² Pāṭaligāme vatthūni pariggaṇhanti. Yasmiṁ padese mahesakkhā devatā vatthūni pariggaṇhanti, mahesakkhānaṁ tattha raññaṁ rājamahāmattānaṁ cittāni namanti nivesanāni māpetuṁ. Yasmiṁ padese majjhimā devatā vatthūni pariggaṇhanti, majjhimānaṁ tattha raññaṁ rājamahāmattānaṁ cittāni namanti nivesanāni māpetuṁ. Yasmiṁ padese nīcā devatā vatthūni pariggaṇhanti, nīcānaṁ tattha raññaṁ rājamahāmattānaṁ cittāni namanti nivesanāni māpetuṁ. Addasā kho Bhagavā dibbena cakkhunā visuddhena atikkantamānusakena tā devatāyo sahasseva Pāṭaligāme vatthūni pariggaṇhantiyo. Atha kho Bhagavā rattiyā paccūsasamayaṁ paccuṭṭhāya āyasmantaṁ Ānandaṁ āmantesi “ke nu kho³ Ānanda Pāṭaligāme nagaraṁ māpentī”ti⁴. Sunidhavassakārā bhante Magadhamahāmattā Pāṭaligāme nagaraṁ māpenti Vajjīnaṁ paṭibāhāyāti. Seyyathāpi Ānanda devehi Tāvatiṁsehi saddhiṁ mantetvā, evameva kho Ānanda Sunidhavassakārā Magadhamahāmattā Pāṭaligāme nagaraṁ māpenti Vajjīnaṁ paṭibāhāya. Idhāhaṁ Ānanda addasaṁ dibbena cakkhunā visuddhena atikkantamānusakena sambahulā devatāyo sahasseva Pāṭaligāme vatthūni pariggaṇhantiyo. Yasmiṁ Ānanda padese mahesakkhā devatā vatthūni pariggaṇhanti, mahesakkhānaṁ tattha raññaṁ rājamahāmattānaṁ cittāni namanti nivesanāni māpetuṁ. Yasmiṁ padese majjhimā devatā vatthūni pariggaṇhanti, majjhimānaṁ tattha raññaṁ rājamahāmattānaṁ cittāni namanti nivesanāni māpetuṁ. Yasmiṁ padese nīcā devatā vatthūni pariggaṇhanti, nīcānaṁ tattha raññaṁ rājamahāmattānaṁ cittāni namanti nivesanāni māpetuṁ. Yāvatā Ānanda ariyaṁ āyatanaṁ yāvatā vaṇippatho idaṁ agganagaraṁ bhavissati Pāṭaliputtaṁ puṭabhedanaṁ. Pāṭaliputtassa kho Ānanda tayo antarāyā bhavissanti aggito vā udakato vā mithubhedā vā”ti.

p. 75 153. Atha kho Sunidhavassakārā Magadhamahāmattā yena Bhagavā tenupasaṅkamiṁsu, upasaṅkamitvā Bhagavatā saddhiṁ sammodiṁsu, sammodanīyaṁ kathaṁ sāraṇīyaṁ vītisāretvā ekamantaṁ aṭṭhaṁsu, ekamantaṁ ṭhitā kho Sunidhavassakārā Magadhamahāmattā Bhagavantaṁ etadavocuṁ “adhivāsetu no bhavaṁ Gotamo ajjatanāya bhattaṁ saddhiṁ bhikkhusaṁghenā”ti. Adhivāsesi Bhagavā tuṇhībhāvena. Atha kho Sunidhavassakārā Magadhamahāmattā Bhagavato adhivāsanaṁ viditvā yena sako āvasatho tenupasaṅkamiṁsu, upasaṅkamitvā sake āvasathe paṇītaṁ khādanīyaṁ bhojanīyaṁ paṭiyādāpetvā Bhagavato kālaṁ ārocāpesuṁ “kālo bho Gotama niṭṭhitaṁ bhattan”ti. Atha kho Bhagavā pubbaṇhasamayaṁ nivāsetvā pattacīvaramādāya saddhiṁ bhikkhusaṁghena yena Sunidhavassakārānaṁ Magadhamahāmattānaṁ āvasatho tenupasaṅkami, upasaṅkamitvā paññatte āsane nisīdi. Atha kho Sunidhavassakārā Magadhamahāmattā Buddhappamukhaṁ bhikkhusaṁghaṁ paṇītena khādanīyena bhojanīyena sahatthā santappesuṁ sampavāresuṁ. Atha kho Sunidhavassakārā Magadhamahāmattā Bhagavantaṁ bhuttāviṁ onītapattapāṇiṁ aññataraṁ nīcaṁ āsanaṁ gahetvā ekamantaṁ nisīdiṁsu, ekamantaṁ nisinne kho Sunidhavassakāre Magadhamahāmatte Bhagavā imāhi gāthāhi anumodi– “Yasmiṁ padese kappeti, vāsaṁ paṇḍitajātiyo. Sīlavantettha bhojetvā, saññate brahmacārayo¹. Yā tattha devatā āsuṁ, tāsaṁ dakkhiṇamādise. Tā pūjitā pūjayanti², mānitā mānayanti naṁ. Tato naṁ anukampanti, mātā puttaṁva orasaṁ. Devatānukampito poso, sadā bhadrāni passatī”ti. Atha kho Bhagavā Sunidhavassakāre Magadhamahāmatte imāhi gāthāhi anumoditvā uṭṭhāyāsanā pakkāmi.

p. 76 154. Tena kho pana samayena Sunidhavassakārā Magadhamahāmattā Bhagavantaṁ piṭṭhito piṭṭhito anubandhā honti “yenajja samaṇo Gotamo dvārena nikkhamissati, taṁ Gotamadvāraṁ nāma bhavissati. Yena titthena Gaṅgaṁ nadiṁ tarissati, taṁ Gotamatitthaṁ nāma bhavissatī”ti. Atha kho Bhagavā yena dvārena nikkhami, taṁ Gotamadvāraṁ nāma ahosi. Atha kho Bhagavā yena Gaṅgā nadī tenupasaṅkami. Tena kho pana samayena Gaṅgā nadī pūrā hoti samatittikā kākapeyyā. Appekacce manussā nāvaṁ pariyesanti, appekacce uḷumpaṁ pariyesanti, appekacce kullaṁ bandhanti apārā¹ pāraṁ gantukāmā. Atha kho Bhagavā seyyathāpi nāma balavā puriso samiñjitaṁ vā bāhaṁ pasāreyya, pasāritaṁ vā bāhaṁ samiñjeyya, evameva Gaṅgāya nadiyā orimatīre antarahito pārimatīre paccuṭṭhāsi saddhiṁ bhikkhusaṁghena. Addasā kho Bhagavā te manusse appekacce nāvaṁ pariyesante appekacce uḷumpaṁ pariyesante appekacce kullaṁ bandhante apārā pāraṁ gantukāme. Atha kho Bhagavā etamatthaṁ viditvā tāyaṁ velāyaṁ imaṁ udānaṁ udānesi– “Ye taranti aṇṇavaṁ saraṁ, setuṁ katvāna visajja pallalāni. Kullaṁ hi jano bandhati², tiṇṇā³ medhāvino janā”ti.

Ariyasaccakathā

155. Atha kho Bhagavā āyasmantaṁ Ānandaṁ āmantesi “āyāmānanda, yena Koṭigāmo tenupasaṅkamissāmā”ti. “Evaṁ bhante”ti kho āyasmā Ānando Bhagavato paccassosi. Atha kho Bhagavā mahatā bhikkhusaṁghena saddhiṁ yena Koṭigāmo tadavasari, tatra sudaṁ Bhagavā Koṭigāme viharati. Tatra kho Bhagavā bhikkhū āmantesi– “Catunnaṁ bhikkhave ariyasaccānaṁ ananubodhā appaṭivedhā evamidaṁ dīghamaddhānaṁ sandhāvitaṁ saṁsaritaṁ mamañceva tumhākañca. Katamesaṁ catunnaṁ. Dukkhassa bhikkhave ariyasaccassa ananubodhā appaṭivedhā evamidaṁ dīghamaddhānaṁ sandhāvitaṁ saṁsaritaṁ mamañceva tumhākañca, dukkhasamudayassa bhikkhave ariyasaccassa ananubodhā appaṭivedhā evamidaṁ dīghamaddhānaṁ sandhāvitaṁ saṁsaritaṁ mamañceva tumhākañca, dukkhanirodhassa bhikkhave ariyasaccassa ananubodhā appaṭivedhā evamidaṁ dīghamaddhānaṁ sandhāvitaṁ saṁsaritaṁ mamañceva tumhākañca, dukkhanirodhagāminiyā paṭipadāya bhikkhave ariyasaccassa ananubodhā appaṭivedhā evamidaṁ dīghamaddhānaṁ sandhāvitaṁ saṁsaritaṁ mamañceva tumhākañca. Tayidaṁ bhikkhave dukkhaṁ ariyasaccaṁ anubuddhaṁ paṭividdhaṁ, dukkhasamudayaṁ¹ ariyasaccaṁ anubuddhaṁ paṭividdhaṁ, dukkhanirodhaṁ² ariyasaccaṁ anubuddhaṁ paṭividdhaṁ, dukkhanirodhagāminī paṭipadā ariyasaccaṁ anubuddhaṁ paṭividdhaṁ, ucchinnā bhavataṇhā, khīṇā bhavanetti, natthidāni punabbhavo”ti, idamavoca Bhagavā, idaṁ vatvāna Sugato athāparaṁ etadavoca Satthā– “Catunnaṁ ariyasaccānaṁ, yathābhūtaṁ adassanā. Saṁsitaṁ dīghamaddhānaṁ, tāsu tāsveva jātisu. Tāni etāni diṭṭhāni, bhavanetti samūhatā. Ucchinnaṁ mūlaṁ dukkhassa, natthidāni punabbhavo”ti. Tatrapi sudaṁ Bhagavā Koṭigāme viharanto etadeva bahulaṁ bhikkhūnaṁ dhammiṁ kathaṁ karoti “iti sīlaṁ iti samādhi iti paññā. Sīlaparibhāvito samādhi mahapphalo hoti mahānisaṁso. Samādhiparibhāvitā paññā mahapphalā hoti mahānisaṁsā. Paññāparibhāvi-taṁ cittaṁ sammadeva āsavehi vimuccati. Seyyathidaṁ, kāmāsavā bhavāsavā avijjāsavā”ti.

Anāvattidhammasambodhiparāyaṇa

p. 77 156. Atha kho Bhagavā Koṭigāme yathābhirantaṁ viharitvā āyasmantaṁ Ānandaṁ āmantesi “āyāmānanda, yena nātikā³ tenupasaṅkamissāmā”ti. “Evaṁ bhante”ti kho āyasmā Ānando Bhagavato paccassosi. Atha kho Bhagavā mahatā bhikkhusaṁghena saddhiṁ yena Nātikā tadavasari, tatrapi sudaṁ Bhagavā Nātike viharati giñjakāvasathe. Atha kho āyasmā Ānando yena Bhagavā tenupasaṅkami, upasaṅkamitvā Bhagavantaṁ abhivādetvā ekamantaṁ nisīdi, ekamantaṁ nisinno kho āyasmā Ānando Bhagavantaṁ etadavoca “sāḷho nāma bhante bhikkhu Nātike kālaṅkato, tassa kā gati ko abhisamparāyo. Nandā nāma bhante bhikkhunī Nātike kālaṅkatā, tassā kā gati ko abhisamparāyo. Sudatto nāma bhante upāsako Nātike kālaṅkato, tassa kā gati ko abhisamparāyo. Sujātā nāma bhante upāsikā Nātike kālaṅkatā, tassā kā gati ko abhisamparāyo. Kukkuṭo¹ nāma bhante upāsako Nātike kālaṅkato, tassa kā gati ko abhisamparāyo. Kāḷimbo² nāma bhante upāsako -pa-. Nikaṭo nāma bhante upāsako. Kaṭissaho³ nāma bhante upāsako. Tuṭṭho nāma bhante upāsako. Santuṭṭho nāma bhante upāsako. Bhaddo⁴ nāma bhante upāsako. Subhaddo⁵ nāma bhante upāsako Nātike kālaṅkato, tassa kā gati ko abhisamparāyo”ti.

p. 78 157. Sāḷho Ānanda bhikkhu āsavānaṁ khayā anāsavaṁ cetovimuttiṁ paññāvimuttiṁ diṭṭheva dhamme sayaṁ abhiññā sacchikatvā upasampajja vihāsi. Nandā Ānanda bhikkhunī pañcannaṁ orambhāgiyānaṁ saṁyojanānaṁ parikkhayā opapātikā tattha parinibbāyinī anāvattidhammā tasmā lokā. Sudatto Ānanda upāsako tiṇṇaṁ saṁyojanānaṁ parikkhayā rāgadosamohānaṁ tanuttā sakadāgāmī sakideva imaṁ lokaṁ āgantvā dukkhassantaṁ karissati. Sujātā Ānanda upāsikā tiṇṇaṁ saṁyojanānaṁ parikkhayā sotāpannā avinipātadhammā niyatā sambodhiparāyaṇā⁶. Kukkuṭo Ānanda upāsako pañcannaṁ orambhāgiyānaṁ saṁyojanānaṁ parikkhayā opapātiko tattha parinibbāyī anāvattidhammo tasmā lokā. Kāḷimbo Ānanda upāsako -pa-. Nikaṭo Ānanda upāsako. Kaṭissaho Ānanda upāsako. Tuṭṭho Ānanda upāsako. Santuṭṭho Ānanda upāsako. Bhaddo Ānanda upāsako. Subhaddo Ānanda upāsako pañcannaṁ orambhāgiyānaṁ saṁyojanānaṁ parikkhayā opapātiko tattha parinibbāyī anāvattidhammo tasmā lokā. Paropaññāsaṁ Ānanda nātike upāsakā kālaṅkatā pañcannaṁ orambhāgiyānaṁ saṁyojanānaṁ parikkhayā opapātikā tattha parinibbāyino anāvattidhammā tasmā lokā. Sādhikā navuti¹ Ānanda Nātike upāsakā kālaṅkatā tiṇṇaṁ saṁyojanānaṁ parikkhayā rāgadosamohānaṁ tanuttā Sakadāgāmino sakideva imaṁ lokaṁ āgantvā dukkhassantaṁ karissanti. Sātirekāni² Ānanda pañcasatāni nātike upāsakā kālaṅkatā tiṇṇaṁ saṁyojanānaṁ parikkhayā sotāpannā avinipātadhammā niyatā sambodhiparāyaṇā.

Dhammādāsadhammapariyāya

p. 79 158. Anacchariyaṁ kho panetaṁ Ānanda, yaṁ manussabhūto kālaṁ kareyya, tasmiṁyeva³ kālaṅkate Tathāgataṁ upasaṅkamitvā etamatthaṁ pucchissatha, vihesā hesā Ānanda Tathāgatassa. Tasmātihānanda dhammādāsaṁ nāma dhammapariyāyaṁ desessāmi, yena samannāgato ariyasāvako ākaṅkhamāno attanāva attānaṁ byākareyya “khīṇanirayomhi khīṇatiracchānayoni khīṇapettivisayo khīṇāpāyaduggativinipāto, sotāpannohamasmi avinipātadhammo niyato sambodhiparāyaṇo”ti.

159. Katamo ca so Ānanda dhammādāso dhammapariyāyo, yena samannāgato ariyasāvako ākaṅkhamāno attanāva attānaṁ byākareyya “khīṇanirayomhi khīṇatiracchānayoni khīṇapettivisayo khīṇāpāyaduggativinipāto, sotāpannohamasmi avinipātadhammo niyato sambodhiparāyaṇo”ti. Idhānanda ariyasāvako Buddhe aveccappasādena samannāgato hoti “itipi so Bhagavā Arahaṁ Sammāsambuddho Vijjācaraṇasampanno Sugato Lokavidū Anuttaro purisadammasārathi Satthā devamanussānaṁ Buddho Bhagavā”ti. Dhamme aveccappasādena samannāgato hoti “svākkhāto Bhagavatā dhammo sandiṭṭhiko akāliko ehipassiko opaneyyiko paccattaṁ veditabbo viññūhī”ti. Saṁghe aveccappasādena samannāgato hoti “suppaṭipanno Bhagavato sāvakasaṁgho, ujuppaṭipanno Bhagavato sāvakasaṁgho, ñāyappaṭipanno Bhagavato sāvakasaṁgho, sāmīcippaṭipanno Bhagavato sāvakasaṁgho, yadidaṁ cattāri purisayugāni aṭṭha purisapuggalā, esa Bhagavato sāvakasaṁgho āhuneyyo pāhuneyyo dakkhiṇeyyo añjalikaraṇīyo anuttaraṁ puññakkhettaṁ lokassā”ti. Ariyakantehi sīlehi samannāgato hoti akhaṇḍehi acchiddehi asabalehi akammāsehi bhujissehi viññūpasatthehi aparāmaṭṭhehi samādhisaṁvattanikehi. Ayaṁ kho so Ānanda dhammādāso dhammapariyāyo, yena samannāgato ariyasāvako ākaṅkhamāno attanāva attānaṁ byākareyya “khīṇanirayomhi khīṇatiracchānayoni khīṇapettivisayo khīṇāpāyaduggativinipāto, sotāpannohamasmi avinipātadhammo niyato sambodhiparāyaṇo”ti. Tatrapi sudaṁ Bhagavā Nātike viharanto giñjakāvasathe etadeva bahulaṁ bhikkhūnaṁ dhammiṁ kathaṁ karoti “iti sīlaṁ iti samādhi iti paññā. Sīlaparibhāvito samādhi mahapphalo hoti mahānisaṁso. Samādhiparibhāvitā paññā mahapphalā hoti mahānisaṁsā. Paññāparibhāvitaṁ cittaṁ sammadeva āsavehi vimuccati. Seyyathidaṁ, kāmāsavā bhavāsavā avijjāsavā”ti.

p. 81 160. Atha kho Bhagavā Nātike yathābhirantaṁ viharitvā āyasmantaṁ Ānandaṁ āmantesi “āyāmānanda, yena Vesālī tenupasaṅkamissāmā”ti. “Evaṁ bhante”ti kho āyasmā Ānando Bhagavato paccassosi. Atha kho Bhagavā mahatā bhikkhusaṁghena saddhiṁ yena Vesālī tadavasari, tatra sudaṁ Bhagavā Vesāliyaṁ viharati Ambapālivane. Tatra kho Bhagavā bhikkhū āmantesi– “Sato bhikkhave bhikkhu vihareyya sampajāno, ayaṁ vo amhākaṁ anusāsanī. Kathañca bhikkhave bhikkhu sato hoti. Idha bhikkhave bhikkhu kāye kāyānupassī viharati ātāpī sampajāno satimā vineyya loke abhijjhādomanassaṁ. Vedanāsu vedanānupassī -pa-. Citte cittānupassī -pa-. Dhammesu dhammānupassī viharati ātāpī sampajāno satimā vineyya loke abhijjhādomanassaṁ. Evaṁ kho bhikkhave bhikkhu sato hoti. Kathañca bhikkhave bhikkhu sampajāno hoti. Idha bhikkhave bhikkhu abhikkante paṭikkante sampajānakārī hoti, ālokite vilokite sampajānakārī hoti, samiñjite pasārite sampajānakārī hoti, saṁghāṭipattacīvaradhāraṇe sampajānakārī hoti, asite pīte khāyite sāyite sampajānakārī hoti, uccārapassāvakamme sampajānakārī hoti, gate ṭhite nisinne sutte jāgarite bhāsite tuṇhībhāve sampajānakārī hoti. Evaṁ kho bhikkhave bhikkhu sampajāno hoti. Sato bhikkhave bhikkhu vihareyya sampajāno, ayaṁ vo amhākaṁ anusāsanī”ti.

Ambapālīgaṇikā

161. Assosi kho Ambapālī gaṇikā “Bhagavā kira Vesāliṁ anuppatto Vesāliyaṁ viharati mayhaṁ ambavane”ti. Atha kho Ambapālī gaṇikā bhaddāni bhaddāni yānāni yojāpetvā bhaddaṁ bhaddaṁ yānaṁ abhiruhitvā bhaddehi bhaddehi yānehi Vesāliyā niyyāsi. Yena sako ārāmo tena pāyāsi. Yāvatikā yānassa bhūmi, yānena gantvā yānā paccorohitvā pattikāva yena Bhagavā tenupasaṅkami, upasaṅkamitvā Bhagavantaṁ abhivādetvā ekamantaṁ nisīdi. Ekamantaṁ nisinnaṁ kho Ambapāliṁ gaṇikaṁ Bhagavā dhammiyā kathāya sandassesi samādapesi samuttejesi sampahaṁsesi. Atha kho Ambapālī gaṇikā Bhagavatā dhammiyā kathāya sandassitā samādapitā samuttejitā sampahaṁsitā Bhagavantaṁ etadavoca “adhivāsetu me bhante Bhagavā svātanāya bhattaṁ saddhiṁ bhikkhusaṁghenā”ti. Adhivāsesi Bhagavā tuṇhībhāvena. Atha kho Ambapālī gaṇikā Bhagavato adhivāsanaṁ viditvā uṭṭhāyāsanā Bhagavantaṁ abhivādetvā padakkhiṇaṁ katvā pakkāmi. Assosuṁ kho Vesālikā Licchavī “Bhagavā kira Vesāliṁ anuppatto Vesāliyaṁ viharati Ambapālivane”ti. Atha kho te Licchavī bhaddāni bhaddāni yānāni yojāpetvā bhaddaṁ bhaddaṁ yānaṁ abhiruhitvā bhaddehi bhaddehi yānehi Vesāliyā niyyiṁsu. Tatra ekacce Licchavī nīlā honti nīlavaṇṇā nīlavatthā nīlālaṅkārā, ekacce Licchavī pītā honti pītavaṇṇā pītavatthā pitālaṅkārā, ekacce Licchavī lohitā honti lohitavaṇṇā lohitavatthā lohitālaṅkārā, ekacce Licchavī odātā honti odātavaṇṇā odātavatthā odātālaṅkārā. Atha kho Ambapālī gaṇikā daharānaṁ daharānaṁ Licchavīnaṁ akkhena akkhaṁ cakkena cakkaṁ yugena yugaṁ paṭivaṭṭesi¹. Atha kho te Licchavī Ambapāliṁ gaṇikaṁ etadavocuṁ “kiṁ je Ambapāli daharānaṁ daharānaṁ Licchavīnaṁ akkhena akkhaṁ cakkena cakkaṁ yugena yugaṁ paṭivaṭṭesī”ti. Tathā hi pana me ayyaputtā Bhagavā nimantito svātanāya bhattaṁ saddhiṁ bhikkhusaṁghenāti. Dehi je Ambapāli etaṁ² bhattaṁ satasahassenāti. Sacepi me ayyaputtā Vesāliṁ sāhāraṁ dassatha³, evamahaṁ taṁ⁴ bhattaṁ na dassāmīti⁵. Atha kho te Licchavī aṅguliṁ phoṭesuṁ “jitamha⁶ vata bho ambakāya jitamha vata bho ambakāyā”ti⁷. Atha kho te Licchavī yena Ambapālivanaṁ tena pāyiṁsu. Addasā kho Bhagavā te Licchavī dūratova āgacchante, disvāna bhikkhū āmantesi “Yesaṁ¹ bhikkhave bhikkhūnaṁ devā Tāvatiṁsā adiṭṭhapubbā, oloketha bhikkhave Licchaviparisaṁ, apaloketha bhikkhave Licchaviparisaṁ, upasaṁharatha bhikkhave Licchaviparisaṁ Tāvatiṁsasadisan”ti. Atha kho te Licchavī yāvatikā yānassa bhūmi, yānena gantvā yānā paccorohitvā pattikāva yena Bhagavā tenupasaṅkamiṁsu, upasaṅkamitvā Bhagavantaṁ abhivādetvā ekamantaṁ nisīdiṁsu. Ekamantaṁ nisinne kho te Licchavī Bhagavā dhammiyā kathāya sandassesi samādapesi samuttejesi sampahaṁsesi. Atha kho te Licchavī Bhagavatā dhammiyā kathāya sandassitā samādapitā samuttejitā sampahaṁsitā Bhagavantaṁ etadavocuṁ “adhivāsetu no bhante Bhagavā svātanāya bhattaṁ saddhiṁ bhikkhusaṁghenā”ti. Atha kho Bhagavā te Licchavī etadavoca “adhivutthaṁ² kho me Licchavī svātanāya Ambapāliyā gaṇikāya bhattan”ti. Atha kho te Licchavī aṅguliṁ phoṭesuṁ “jitamha vata bho ambakāya jitamha vata bho ambakāyā”ti. Atha kho te Licchavī Bhagavato bhāsitaṁ abhinanditvā anumoditvā uṭṭhāyāsanā Bhagavantaṁ abhivādetvā padakkhiṇaṁ katvā pakkamiṁsu.

p. 83 162. Atha kho Ambapālī gaṇikā tassā rattiyā accayena sake ārāme paṇītaṁ khādanīyaṁ bhojanīyaṁ paṭiyādāpetvā Bhagavato kālaṁ ārocāpesi “kālo bhante niṭṭhitaṁ bhattan”ti. Atha kho Bhagavā pubbaṇhasamayaṁ nivāsetvā pattacīvaramādāya saddhiṁ bhikkhusaṁghena yena Ambapāliyā gaṇikāya nivesanaṁ tenupasaṅkami, upasaṅkamitvā paññatte āsane nisīdi. Atha kho Āmbapālī gaṇikā Buddhappamukhaṁ bhikkhusaṁghaṁ paṇītena khādanīyena bhojanīyena sahatthā santappesi sampavāresi. Atha kho Ambapālī gaṇikā Bhagavantaṁ bhuttāviṁ onītapattapāṇiṁ aññataraṁ nīcaṁ āsanaṁ gahetvā ekamantaṁ nisīdi, ekamantaṁ nisinnā kho Ambapālī gaṇikā Bhagavantaṁ etadavoca “imāhaṁ bhante ārāmaṁ Buddhappamukhassa bhikkhusaṁghassa dammī”ti. Paṭiggahesi Bhagavā ārāmaṁ. Atha kho Bhagavā Ambapāliṁ gaṇikaṁ dhammiyā kathāya sandassetvā samādapetvā samuttejetvā sampahaṁsetvā uṭṭhāyāsanā pakkāmi. Tatrapi sudaṁ Bhagavā Vesāliyaṁ viharanto Ambapālivane etadeva bahulaṁ bhikkhūnaṁ dhammiṁ kathaṁ karoti “iti sīlaṁ iti samādhi iti paññā. Sīlaparibhāvito samādhi mahapphalo hoti mahānisaṁso. Samādhiparibhāvitā paññā mahapphalā hoti mahānisaṁsā. Paññāparibhāvitaṁ cittaṁ sammadeva āsavehi vimuccati. Seyyathidaṁ, kāmāsavā bhavāsavā avijjāsavā”ti.

Veḷuvagāmavassūpagamana

p. 84 163. Atha kho Bhagavā Ambapālivane yathābhirantaṁ viharitvā āyasmantaṁ Ānandaṁ āmantesi “āyāmānanda, yena Veḷuvagāmako¹ tenupasaṅkamissāmā”ti. “Evaṁ bhante”ti kho āyasmā Ānando Bhagavato paccassosi. Atha kho Bhagavā mahatā bhikkhusaṁghena saddhiṁ yena Veḷuvagāmako tadavasari, tatra sudaṁ Bhagavā Veḷuvagāmake viharati. Tatra kho Bhagavā bhikkhū āmantesi “etha tumhe bhikkhave samantā Vesāliṁ yathāmittaṁ yathāsandiṭṭhaṁ yathāsambhattaṁ vassaṁ upetha², ahaṁ pana idheva Veḷuvagāmake vassaṁ upagacchāmī”ti. “Evaṁ bhante”ti kho te bhikkhū Bhagavato paṭissutvā samantā Vesāliṁ yathāmittaṁ yathāsandiṭṭhaṁ yathāsambhattaṁ vassaṁ upagacchiṁsu. Bhagavā pana tattheva Veḷuvagāmake vassaṁ upagacchi.

164. Atha kho Bhagavato vassūpagatassa kharo ābādho uppajji, bāḷhā vedanā vattanti māraṇantikā. Tā sudaṁ Bhagavā sato sampajāno adhivāsesi avihaññamāno. Atha kho Bhagavato etadahosi “na kho metaṁ patirūpaṁ, yvāhaṁ anāmantetvā upaṭṭhāke anapaloketvā bhikkhusaṁghaṁ parinibbāyeyyaṁ, yaṁnūnāhaṁ imaṁ ābādhaṁ vīriyena paṭipaṇāmetvā jīvitasaṅkhāraṁ adhiṭṭhāya vihareyyan”ti. Atha kho Bhagavā taṁ ābādhaṁ vīriyena paṭipaṇāmetvā jīvitasaṅkhāraṁ adhiṭṭhāya vihāsi. Atha kho Bhagavato so ābādho paṭippassambhi. Atha kho Bhagavā gilānā vuṭṭhito³ aciravuṭṭhito gelaññā vihārā nikkhamma vihārapacchāyāyaṁ paññatte āsane nisīdi. Atha kho āyasmā Ānando yena Bhagavā tenupasaṅkami, upasaṅkamitvā Bhagavantaṁ abhivādetvā ekamantaṁ nisīdi, ekamantaṁ nisinno kho āyasmā Ānando Bhagavantaṁ etadavoca “diṭṭho me bhante Bhagavato phāsu, diṭṭhaṁ me bhante Bhagavato khamanīyaṁ, api ca me bhante madhurakajāto viya kāyo, disāpi me na pakkhāyanti, dhammāpi maṁ na paṭibhanti Bhagavato gelaññena, api ca me bhante ahosi kācideva assāsamattā na tāva Bhagavā parinibbāyissati, na yāva Bhagavā bhikkhusaṁghaṁ ārabbha kiñcideva udāharatī”ti.

p. 85 165. Kiṁ panānanda bhikkhusaṁgho mayi paccāsīsati¹, desito Ānanda mayā dhammo anantaraṁ abāhiraṁ karitvā, natthānanda Tathāgatassa dhammesu ācariyamuṭṭhi. Yassa nūna Ānanda evamassa “ahaṁ bhikkhusaṁghaṁ pariharissāmī”ti vā “mamuddesiko bhikkhusaṁgho”ti vā, so nūna Ānanda bhikkhusaṁghaṁ ārabbha kiñcideva udāhareyya. Tathāgatassa kho Ānanda na evaṁ hoti “ahaṁ bhikkhusaṁghaṁ pariharissāmī”ti vā “mamuddesiko bhikkhusaṁgho”ti vā. Sakiṁ² Ānanda Tathāgato bhikkhusaṁghaṁ ārabbha kiñcideva udāharissati. Ahaṁ kho panānanda etarahi jiṇṇo vuddho mahallako addhagato vayo-anuppatto, āsītiko me vayo vattati. Seyyathāpi Ānanda jajjarasakaṭaṁ veṭhamissakena³ yāpeti, evameva kho Ānanda veṭhamissakena maññe Tathāgatassa kāyo yāpeti. Yasmiṁ Ānanda samaye Tathāgato sabbanimittānaṁ amanasikārā ekaccānaṁ vedanānaṁ nirodhā animittaṁ cetosamādhiṁ upasampajja viharati, phāsutaro Ānanda tasmiṁ samaye Tathāgatassa kāyo hoti. Tasmātihānanda attadīpā viharatha attasaraṇā anaññasaraṇā dhammadīpā dhammasaraṇā anaññasaraṇā. Kathañcānanda bhikkhu attadīpo viharati attasaraṇo anaññasaraṇo dhammadīpo dhammasaraṇo anaññasaraṇo. Idhānanda bhikkhu kāye kāyānupassī viharati ātāpī sampajāno satimā vineyya loke abhijjhādomanassaṁ. Vedanāsu -pa-. Citte -pa-. Dhammesu dhammānupassī viharati ātāpī sampajāno satimā vineyya loke abhijjhādomanassaṁ. Evaṁ kho Ānanda bhikkhu attadīpo viharati attasaraṇo anaññasaraṇo dhammadīpo dhammasaraṇo anaññasaraṇo. Ye hi keci Ānanda etarahi vā mama vā accayena attadīpā viharissanti attasaraṇā anaññasaraṇā dhammadīpā dhammasaraṇā anaññasaraṇā, tamatagge me te Ānanda bhikkhū bhavissanti ye keci sikkhākāmāti.

Nimittobhāsakathā

p. 86 166. Atha kho Bhagavā pubbaṇhasamayaṁ nivāsetvā pattacīvaramādāya Vesāliṁ piṇḍāya pāvisi. Vesāliyaṁ piṇḍāya caritvā pacchābhattaṁ piṇḍapātapaṭikkanto āyasmantaṁ Ānandaṁ āmantesi “gaṇhāhi Ānanda nisīdanaṁ, yena Cāpālaṁ cetiyaṁ¹ tenupasaṅkamissāma divā vihārāyā”ti. “Evaṁ bhante”ti kho āyasmā Ānando Bhagavato paṭissutvā nisīdanaṁ ādāya Bhagavantaṁ piṭṭhito piṭṭhito anubandhi. Atha kho Bhagavā yena Cāpālaṁ cetiyaṁ tenupasaṅkami, upasaṅkamitvā paññatte āsane nisīdi. Āyasmāpi kho Ānando Bhagavantaṁ abhivādetvā ekamantaṁ nisīdi.

167. Ekamantaṁ nisinnaṁ kho āyasmantaṁ Ānandaṁ Bhagavā etadavoca “ramaṇīyā Ānanda Vesālī, ramaṇīyaṁ Udenaṁ cetiyaṁ, ramaṇīyaṁ Gotamakaṁ cetiyaṁ, ramaṇīyaṁ Sattambaṁ² cetiyaṁ, ramaṇīyaṁ Bahuputtaṁ cetiyaṁ, ramaṇīyaṁ Sārandadaṁ cetiyaṁ, ramaṇīyaṁ Cāpālaṁ cetiyaṁ. Yassa kassaci Ānanda cattāro iddhipādā bhāvitā bahulīkatā yānīkatā vatthukatā anuṭṭhitā paricitā susamāraddhā, so ākaṅkhamāno kappaṁ vā tiṭṭheyya kappāvasesaṁ vā. Tathāgatassa kho Ānanda cattāro iddhipādā bhāvitā bahulīkatā yānīkatā vatthukatā anuṭṭhitā paricitā susamāraddhā, so ākaṅkhamāno³ Ānanda Tathāgato kappaṁ vā tiṭṭheyya kappāvasesaṁ vā”ti. Evampi kho āyasmā Ānando Bhagavatā oḷārike nimitte kayiramāne oḷārike obhāse kayiramāne nāsakkhi paṭivijjhituṁ, na Bhagavantaṁ yāci “tiṭṭhatu bhante Bhagavā kappaṁ, tiṭṭhatu Sugato kappaṁ bahujanahitāya bahujanasukhāya lokānukampāya atthāya hitāya sukhāya devamanussānan”ti yathā taṁ mārena pariyuṭṭhitacitto. Dutiyampi kho Bhagavā -pa-. Tatiyampi kho Bhagavā āyasmantaṁ Ānandaṁ āmantesi “ramaṇīyā Ānanda Vesālī, ramaṇīyaṁ Udenaṁ cetiyaṁ, ramaṇīyaṁ Gotamakaṁ cetiyaṁ, ramaṇīyaṁ Sattambaṁ cetiyaṁ, ramaṇīyaṁ Bahuputtaṁ cetiyaṁ, ramaṇīyaṁ Sārandadaṁ cetiyaṁ, ramaṇīyaṁ Cāpālaṁ cetiyaṁ. Yassa kassaci Ānanda cattāro iddhipādā bhāvitā bahulīkatā yānīkatā vatthukatā anuṭṭhitā paricitā susamāraddhā, so ākaṅkhamāno kappaṁ vā tiṭṭheyya kappāvasesaṁ vā. Tathāgatassa kho Ānanda cattāro iddhipādā bhāvitā bahulīkatā yānīkatā vatthukatā anuṭṭhitā paricitā susamāraddhā, so ākaṅkhamāno Ānanda Tathāgato kappaṁ vā tiṭṭheyya kappāvasesaṁ vā”ti. Evampi kho āyasmā Ānando Bhagavatā oḷārike nimitte kayiramāne oḷārike obhāse kayiramāne nāsakkhi paṭivijjhituṁ, na Bhagavantaṁ yāci “tiṭṭhatu bhante Bhagavā kappaṁ, tiṭṭhatu Sugato kappaṁ bahujanahitāya bahujanasukhāya lokānukampāya atthāya hitāya sukhāya devamanussānan”ti yathā taṁ mārena pariyuṭṭhitacitto. Atha kho Bhagavā āyasmantaṁ Ānandaṁ āmantesi “gaccha tvaṁ Ānanda, yassadāni kālaṁ maññasī”ti. “Evaṁ bhante”ti kho āyasmā Ānando Bhagavato paṭissutvā uṭṭhāyāsanā Bhagavantaṁ abhivādetvā padakkhiṇaṁ katvā avidūre aññatarasmiṁ rukkhamūle nisīdi.

Mārayācanakathā

p. 87 168. Atha kho māro pāpimā acirapakkante āyasmante Ānande yena Bhagavā tenupasaṅkami, upasaṅkamitvā ekamantaṁ aṭṭhāsi, ekamantaṁ ṭhito kho māro pāpimā Bhagavantaṁ etadavoca “parinibbātudāni bhante Bhagavā, parinibbātu Sugato, parinibbānakālodāni bhante Bhagavato, bhāsitā kho panesā bhante Bhagavatā vācā ‘na tāvāhaṁ pāpima parinibbāyissāmi, yāva me bhikkhū na sāvakā bhavissanti viyattā vinītā visāradā bahussutā dhammadharā dhammānudhammappaṭipannā sāmīcippaṭipannā anudhammacārino, sakaṁ ācariyakaṁ uggahetvā ācikkhissanti desessanti paññapessanti paṭṭhapessanti vivarissanti vibhajissanti uttānī¹ karissanti, uppannaṁ parappavādaṁ sahadhammena suniggahitaṁ niggahetvā sappāṭihāriyaṁ dhammaṁ desessantī’ti. Etarahi kho pana bhante bhikkhū Bhagavato sāvakā viyattā vinītā visāradā bahussutā dhammadharā dhammānudhammappaṭipannā sāmīcippaṭipannā anudhammacārino, sakaṁ ācariyakaṁ uggahetvā ācikkhanti desenti paññapenti paṭṭhapenti vivaranti vibhajanti uttānī karonti, uppannaṁ parappavādaṁ sahadhammena suniggahitaṁ niggahetvā sappāṭihāriyaṁ dhammaṁ desenti. Parinibbātudāni bhante Bhagavā, parinibbātu Sugato, parinibbānakālodāni bhante Bhagavato. Bhāsitā kho panesā bhante Bhagavatā vācā ‘na tāvāhaṁ pāpima parinibbāyissāmi, yāva me bhikkhuniyo na sāvikā bhavissanti viyattā vinītā visāradā bahussutā dhammadharā dhammānudhammappaṭipannā sāmīcippaṭipannā anudhammacāriniyo, sakaṁ ācariyakaṁ uggahetvā ācikkhissanti desessanti paññapessanti paṭṭhapessanti vivarissanti vibhajissanti uttānī karissanti, uppannaṁ parappavādaṁ sahadhammena suniggahitaṁ niggahetvā sappāṭihāriyaṁ dhammaṁ desessantī’ti. Etarahi kho pana bhante bhikkhuniyo Bhagavato sāvikā viyattā vinītā visāradā bahussutā dhammadharā dhammānudhammappaṭipannā sāmīcippaṭipannā anudhammacāriniyo, sakaṁ ācariyakaṁ uggahetvā ācikkhanti desenti paññapenti paṭṭhapenti vivaranti vibhajanti uttānī karonti, uppannaṁ parappavādaṁ sahadhammena suniggahitaṁ niggahetvā sappāṭihāriyaṁ dhammaṁ desenti. Parinibbātudāni bhante Bhagavā, parinibbātu Sugato, parinibbānakālodāni bhante Bhagavato. Bhāsitā kho panesā bhante Bhagavatā vācā ‘na tāvāhaṁ pāpima parinibbāyissāmi, yāva me upāsakā na sāvakā bhavissanti viyattā vinītā visāradā bahussutā dhammadharā dhammānudhammappaṭipannā sāmīcippaṭipannā anudhammacārino, sakaṁ ācariyakaṁ uggahetvā ācikkhissanti desessanti paññapessanti paṭṭhapessanti vivarissanti vibhajissanti uttānī karissanti, uppannaṁ parappavādaṁ sahadhammena suniggahitaṁ niggahetvā sappāṭihāriyaṁ dhammaṁ desessantī’ti. Etarahi kho pana bhante upāsakā Bhagavato sāvakā viyattā vinītā visāradā bahussutā dhammadharā dhammānudhammappaṭipannā sāmīcippaṭipannā anudhammacārino, sakaṁ ācariyakaṁ uggahetvā ācikkhanti desenti paññapenti paṭṭhapenti vivaranti vibhajanti uttānī karonti, uppannaṁ parappavādaṁ sahadhammena suniggahitaṁ niggahetvā sappāṭihāriyaṁ dhammaṁ desenti. Parinibbātudāni bhante Bhagavā, parinibbātu Sugato, parinibbānakālodāni bhante Bhagavato. Bhāsitā kho panesā bhante Bhagavatā vācā ‘na tāvāhaṁ pāpima parinibbāyissāmi, yāva me upāsikā na sāvikā bhavissanti viyattā vinītā visāradā bahussutā dhammadharā dhammānudhammappaṭipannā sāmīcippaṭipannā anudhammacāriniyo, sakaṁ ācariyakaṁ uggahetvā ācikkhissanti desessanti paññapessanti paṭṭhapessanti vivarissanti vibhajissanti uttānī karissanti, uppannaṁ parappavādaṁ sahadhammena suniggahitaṁ niggahetvā sappāṭihāriyaṁ dhammaṁ desessantī’ti. Etarahi kho pana bhante upāsikā Bhagavato sāvikā viyattā vinītā visāradā bahussutā dhammadharā dhammānudhammappaṭipannā sāmīcippaṭipannā anudhammacāriniyo, sakaṁ ācariyakaṁ uggahetvā ācikkhanti desenti paññapenti paṭṭhapenti vivaranti vibhajanti uttānī karonti, uppannaṁ parappavādaṁ sahadhammena suniggahitaṁ niggahetvā sappāṭihāriyaṁ dhammaṁ desenti. Parinibbātudāni bhante Bhagavā, parinibbātu Sugato, parinibbānakālodāni bhante Bhagavato. Bhāsitā kho panesā bhante Bhagavatā vācā ‘na tāvāhaṁ pāpima parinibbāyissāmi, yāva me idaṁ brahmacariyaṁ na iddhañceva bhavissati phītañca vitthārikaṁ bāhujaññaṁ puthubhūtaṁ yāva devamanussehi suppakāsitan’ti. Etarahi kho pana bhante Bhagavato brahmacariyaṁ iddhañceva phītañca vitthārikaṁ bāhujaññaṁ puthubhūtaṁ yāva devamanussehi suppakāsitaṁ. Parinibbātudāni bhante Bhagavā, parinibbātu Sugato, parinibbānakālodāni bhante Bhagavato”ti. Evaṁ vutte Bhagavā māraṁ pāpimantaṁ etadavoca “appossukko tvaṁ pāpima hohi, na ciraṁ Tathāgatassa parinibbānaṁ bhavissati, ito tiṇṇaṁ māsānaṁ accayena Tathāgato parinibbāyissatī”ti.

Āyusaṅkhāra ossajjana

p. 89 169. Atha kho Bhagavā Cāpāle cetiye sato sampajāno āyusaṅkhāraṁ ossaji, ossaṭṭhe ca Bhagavatā āyusaṅkhāre mahābhūmicālo ahosi bhiṁsanako salomahaṁso¹, devadundubhiyo² ca phaliṁsu. Atha kho Bhagavā etamatthaṁ viditvā tāyaṁ velāyaṁ imaṁ udānaṁ udānesi– “Tulamatulañca sambhavaṁ, bhavasaṅkhāramavassaji Muni. Ajjhattarato samāhito, abhindi kavacamivattasambhavan”ti.

Mahābhūmicālahetu

p. 90 170. Atha kho āyasmato Ānandassa etadahosi “acchariyaṁ vata bho abbhutaṁ vata bho, mahā vatāyaṁ bhūmicālo, sumahā vatāyaṁ bhūmicālo bhiṁsanako salomahaṁso, devadundubhiyo ca phaliṁsu. Ko nu kho hetu ko paccayo mahato bhūmicālassa pātubhāvāyā”ti. Atha kho āyasmā Ānando yena Bhagavā tenupasaṅkami, upasaṅkamitvā Bhagavantaṁ abhivādetvā ekamantaṁ nisīdi, ekamantaṁ nisinno kho āyasmā Ānando Bhagavantaṁ etadavoca “acchariyaṁ bhante abbhutaṁ bhante, mahā vatāyaṁ bhante bhūmicālo, sumahā vatāyaṁ bhante bhūmicālo bhiṁsanako salomahaṁso, devadundubhiyo ca phaliṁsu. Ko nu kho bhante hetu ko paccayo mahato bhūmicālassa pātubhāvāyā”ti.

171. Aṭṭha kho ime Ānanda hetū aṭṭha paccayā mahato bhūmicālassa pātubhāvāya. Katame aṭṭha. Ayaṁ Ānanda mahāpathavī udake patiṭṭhitā, udakaṁ vāte patiṭṭhitaṁ, vāto ākāsaṭṭho. Hoti kho so Ānanda samayo, yaṁ mahāvātā vāyanti, mahāvātā vāyantā udakaṁ kampenti, udakaṁ kampitaṁ pathaviṁ kampeti. Ayaṁ paṭhamo hetu paṭhamo paccayo mahato bhūmicālassa pātubhāvāya. Puna caparaṁ Ānanda samaṇo vā hoti brāhmaṇo vā iddhimā cetovasippatto devo vā mahiddhiko mahānubhāvo, tassa parittā pathavīsaññā bhāvitā hoti, appamāṇā āposaññā. So imaṁ pathaviṁ kampeti saṅkampeti sampakampeti sampavedheti. Ayaṁ dutiyo hetu dutiyo paccayo mahato bhūmicālassa pātubhāvāya. Puna caparaṁ Ānanda yadā bodhisatto Tusitakāyā cavitvā sato sampajāno mātukucchiṁ okkamati, tadāyaṁ pathavī kampati saṅkampati sampakampati sampavedhati. Ayaṁ tatiyo hetu tatiyo paccayo mahato bhūmicālassa pātubhāvāya. Puna caparaṁ Ānanda yadā bodhisatto sato sampajāno mātukucchismā nikkhamati, tadāyaṁ pathavī kampati saṅkampati sampakampati sampavedhati. Ayaṁ catuttho hetu catuttho paccayo mahato bhūmicālassa pātubhāvāya. Puna caparaṁ Ānanda yadā Tathāgato anuttaraṁ sammāsambodhiṁ abhisambujjhati, tadāyaṁ pathavī kampati saṅkampati sampakampati sampavedhati. Ayaṁ pañcamo hetu pañcamo paccayo mahato bhūmicālassa pātubhāvāya. Puna caparaṁ Ānanda yadā Tathāgato anuttaraṁ dhammacakkaṁ pavatteti, tadāyaṁ pathavī kampati saṅkampati sampakampati sampavedhati. Ayaṁ chaṭṭho hetu chaṭṭho paccayo mahato bhūmicālassa pātubhāvāya. Puna caparaṁ Ānanda yadā Tathāgato sato sampajāno āyusaṅkhāraṁ ossajjati, tadāyaṁ pathavī kampati saṅkampati sampakampati sampavedhati. Ayaṁ sattamo hetu sattamo paccayo mahato bhūmicālassa pātubhāvāya. Puna caparaṁ Ānanda yadā Tathāgato anupādisesāya nibbānadhātuyā parinibbāyati, tadāyaṁ pathavī kampati saṅkampati sampakampati sampavedhati. Ayaṁ aṭṭhamo hetu aṭṭhamo paccayo mahato bhūmicālassa pātubhāvāya. Ime kho Ānanda aṭṭha hetū aṭṭha paccayā mahato bhūmicālassa pātubhāvāya.

Aṭṭhaparisā

p. 91 172. Aṭṭha kho imā Ānanda parisā. Katamā aṭṭha. Khattiyaparisā brāhmaṇaparisā gahapatiparisā samaṇaparisā Cātumahārājikaparisā¹ Tāvatiṁsaparisā māraparisā brahmaparisā. Abhijānāmi kho panāhaṁ Ānanda anekasataṁ khattiyaparisaṁ upasaṅkamitā. Tatrapi mayā sannisinnapubbañceva sallapitapubbañca sākacchā ca samāpajjitapubbā. Tattha yādisako tesaṁ vaṇṇo hoti, tādisako mayhaṁ vaṇṇo hoti. Yādisako tesaṁ saro hoti, tādisako mayhaṁ saro hoti. Dhammiyā kathāya sandassemi samādapemi samuttejemi sampahaṁsemi. Bhāsamānañca maṁ na jānanti “ko nu kho ayaṁ bhāsati devo vā manusso vā”ti. Dhammiyā kathāya sandassetvā samādapetvā samuttejetvā sampahaṁsetvā antaradhāyāmi. Antarahitañca maṁ na jānanti “ko nu kho ayaṁ antarahito devo vā manusso vā”ti. Abhijānāmi kho panāhaṁ Ānanda anekasataṁ brāhmaṇaparisaṁ -pa- gahapatiparisaṁ. Samaṇaparisaṁ. Cātumahārājikaparisaṁ. Tāvatiṁsaparisaṁ. Māraparisaṁ. Brahmaparisaṁ upasaṅkamitā. Tatrapi mayā sannisinnapubbañceva sallapitapubbañca sākacchā ca samāpajjitapubbā. Tattha yādisako tesaṁ vaṇṇo hoti, tādisako mayhaṁ vaṇṇo hoti. Yādisako tesaṁ saro hoti, tādisako mayhaṁ saro hoti. Dhammiyā kathāya sandassemi samādapemi samuttejemi sampahaṁsemi. Bhāsamānañca maṁ na jānanti “ko nu kho ayaṁ bhāsati devo vā manusso vā”ti. Dhammiyā kathāya sandassetvā samādapetvā samuttejetvā sampahaṁsetvā antaradhāyāmi. Antarahitañca maṁ na jānanti “ko nu kho ayaṁ antarahito devo vā manusso vā”ti. Imā kho Ānanda aṭṭha parisā.

Aṭṭha-abhibhāyatana

p. 92 173. Aṭṭha kho imāni Ānanda abhibhāyatanāni. Katamāni aṭṭha. Ajjhattaṁ rūpasaññī eko bahiddhā rūpāni passati parittāni suvaṇṇadubbaṇṇāni, “tāni abhibhuyya jānāmi passāmī”ti evaṁsaññī hoti. Idaṁ paṭhamaṁ abhibhāyatanaṁ. Ajjhattaṁ rūpasaññī eko bahiddhā rūpāni passati appamāṇāni suvaṇṇadubbaṇṇāni, “tāni abhibhuyya jānāmi passāmī”ti evaṁsaññī hoti. Idaṁ dutiyaṁ abhibhāyatanaṁ. Ajjhattaṁ arūpasaññī eko bahiddhā rūpāni passati parittāni suvaṇṇadubbaṇṇāni, “tāni abhibhuyya jānāmi passāmī”ti evaṁsaññī hoti. Idaṁ tatiyaṁ abhibhāyatanaṁ. Ajjhattaṁ arūpasaññī eko bahiddhā rūpāni passati appamāṇāni suvaṇṇadubbaṇṇāni, “tāni abhibhuyya jānāmi passāmī”ti evaṁsaññī hoti. Idaṁ catutthaṁ abhibhāyatanaṁ. Ajjhattaṁ arūpasaññī eko bahiddhā rūpāni passati nīlāni nīlavaṇṇāni nīlanidassanāni nīlanibhāsāni. Seyyathāpi nāma umāpupphaṁ nīlaṁ nīlavaṇṇaṁ nīlanidassanaṁ nīlanibhāsaṁ. Seyyathā vā pana taṁ vatthaṁ Bārāṇaseyyakaṁ ubhatobhāgavimaṭṭhaṁ nīlaṁ nīlavaṇṇaṁ nīlanidassanaṁ nilanibhāsaṁ. Evameva ajjhattaṁ arūpasaññī eko bahiddhā rūpāni passati nīlāni nīlavaṇṇāni nīlanidassanāni nīlanibhāsāni, “tāni abhibhuyya jānāmi passāmī”ti evaṁ saññī hoti. Idaṁ pañcamaṁ abhibhāyatanaṁ. Ajjhattaṁ arūpasaññī eko bahiddhā rūpāni passati pītāni pītavaṇṇāni pītanidassanāni pītanibhāsāni. Seyyathāpi nāma kaṇikārapupphaṁ pītaṁ pītavaṇṇaṁ pītanidassanaṁ pītanibhāsaṁ. Seyyathā vā pana taṁ vatthaṁ Bārāṇaseyyakaṁ ubhatobhāgavimaṭṭhaṁ pītaṁ pītavaṇṇaṁ pītanidassanaṁ pītanibhāsaṁ. Evameva ajjhattaṁ arūpasaññī eko bahiddhā rūpāni passati pītāni pītavaṇṇāni pītanidassanāni pītanibhāsāni, “tāni abhibhuyya jānāmi passāmī”ti evaṁsaññī hoti. Idaṁ chaṭṭhaṁ abhibhāyatanaṁ. Ajjhattaṁ arūpasaññī eko bahiddhā rūpāni passati lohitakāni lohitakavaṇṇāni lohitakanidassanāni lohitakanibhāsāni. Seyyathāpi nāma bandhujīvakapupphaṁ lohitakaṁ lohitakavaṇṇaṁ lohitakanidassanaṁ lohitakanibhāsaṁ. Seyyathā vā pana taṁ vatthaṁ Bārāṇaseyyakaṁ ubhatobhāgavimaṭṭhaṁ lohitakaṁ lohitakavaṇṇaṁ lohitakanidassanaṁ lohitakanibhāsaṁ. Evameva ajjhattaṁ arūpasaññī eko bahiddhā rūpāni passati lohitakāni lohitakavaṇṇāni lohitakanidassanāni lohitakanibhāsāni, “tāni abhibhuyya jānāmi passāmī”ti evaṁsaññī hoti. Idaṁ sattamaṁ abhibhāyatanaṁ. Ajjhattaṁ arūpasaññī eko bahiddhā rūpāni passati odātāni odātavaṇṇāni odātanidassanāni odātanibhāsāni. Seyyathāpi nāma osadhitārakā odātā odātavaṇṇā odātanidassanā odātanibhāsā. Seyyathā vā pana taṁ vatthaṁ Bārāṇaseyyakaṁ ubhatobhāgavimaṭṭhaṁ odātaṁ odātavaṇṇaṁ odātanidassanaṁ odātanibhāsaṁ. Evameva ajjhattaṁ arūpasaññī eko bahiddhā rūpāni passati odātāni odātavaṇṇāni odātanidassanāni odātanibhāsāni, “tāni abhibhuyya jānāmi passāmī”ti evaṁsaññī hoti. Idaṁ aṭṭhamaṁ abhibhāyatanaṁ. Imāni kho Ānanda aṭṭha abhibhāyatanāni.

Aṭṭhavimokkha

p. 94 174. Aṭṭha kho ime Ānanda vimokkhā. Katame aṭṭha. Rūpī rūpāni passati, ayaṁ paṭhamo vimokkho. Ajjhattaṁ arūpasaññī bahiddhā rūpāni passati, ayaṁ dutiyo vimokkho. Subhanteva adhimutto hoti, ayaṁ tatiyo vimokkho. Sabbaso rūpasaññānaṁ samatikkamā paṭighasaññānaṁ atthaṅgamā nānattasaññānaṁ amanasikārā “ananto ākāso”ti ākāsānañcāyatanaṁ upasampajja viharati, ayaṁ catuttho vimokkho. Sabbaso ākāsānañcāyatanaṁ samatikkamma “anantaṁ viññāṇan”ti viññāṇañcāyatanaṁ upasampajja viharati, ayaṁ pañcamo vimokkho. Sabbaso viññāṇañcāyatanaṁ samatikkamma “natthi kiñcī”ti ākiñcaññāyatanaṁ upasampajja viharati, ayaṁ chaṭṭho vimokkho. Sabbaso ākiñcaññāyatanaṁ samatikkamma nevasaññānāsaññāyatanaṁ upasampajja viharati, ayaṁ sattamo vimokkho. Sabbaso nevasaññānāsaññāyatanaṁ samatikkamma saññāvedayitanirodhaṁ upasampajja viharati, ayaṁ aṭṭhamo vimokkho. Ime kho Ānanda aṭṭha vimokkhā.

175. Ekamidāhaṁ Ānanda samayaṁ Uruvelāyaṁ viharāmi najjā Nerañjarāya tīre Ajapālanigrodhe paṭhamābhisambuddho. Atha kho Ānanda māro pāpimā yenāhaṁ tenupasaṅkami, upasaṅkamitvā ekamantaṁ aṭṭhāsi, ekamantaṁ ṭhito kho Ānanda māro pāpimā maṁ etadavoca “parinibbātudāni bhante Bhagavā, parinibbātu Sugato, parinibbānakālodāni bhante Bhagavato”ti. Evaṁ vutte ahaṁ Ānanda māraṁ pāpimantaṁ etadavocaṁ “na tāvāhaṁ pāpima parinibbāyissāmi, yāva me bhikkhū na sāvakā bhavissanti viyattā vinītā visāradā bahussutā dhammadharā dhammānudhammappaṭipannā sāmīcippaṭipannā anudhammacārino, sakaṁ ācariyakaṁ uggahetvā ācikkhissanti desessanti paññapessanti paṭṭhapessanti vivarissanti vibhajissanti uttānī karissanti, uppannaṁ parappavādaṁ sahadhammena suniggahitaṁ niggahetvā sappāṭihāriyaṁ dhammaṁ desessanti. Na tāvāhaṁ pāpima parinibbāyissāmi, yāva me bhikkhuniyo na sāvikā bhavissanti viyattā vinītā visāradā bahussutā dhammadharā dhammānudhammappaṭipannā sāmīcippaṭipannā anudhammacāriniyo, sakaṁ ācariyakaṁ uggahetvā ācikkhissanti desessanti paññapessanti paṭṭhapessanti vivarissanti vibhajissanti uttānī karissanti, uppannaṁ parappavādaṁ sahadhammena suniggahitaṁ niggahetvā sappāṭihāriyaṁ dhammaṁ desessanti. Na tāvāhaṁ pāpima parinibbāyissāmi, yāva me upāsakā na sāvakā bhavissanti viyattā vinītā visāradā bahussutā dhammadharā dhammānudhammappaṭipannā sāmīcippaṭipannā anudhammacārino sakaṁ ācariyakaṁ uggahetvā ācikkhissanti desessanti paññapessanti paṭṭhapessanti vivarissanti vibhajissanti uttānī karissanti, uppannaṁ parappavādaṁ sahadhammena suniggahitaṁ niggahetvā sappāṭihāriyaṁ dhammaṁ desessanti. Na tāvāhaṁ pāpima parinibbāyissāmi, yāva me upāsikā na sāvikā bhavissanti viyattā vinītā visāradā bahussutā dhammadharā dhammānudhammappaṭipannā sāmīcippaṭipannā anudhammacāriniyo sakaṁ ācariyakaṁ uggahetvā ācikkhissanti desessanti paññapessanti paṭṭhapessanti vivarissanti vibhajissanti uttānī karissanti, uppannaṁ parappavādaṁ sahadhammena suniggahitaṁ niggahetvā sappāṭihāriyaṁ dhammaṁ desessanti. Na tāvāhaṁ pāpima parinibbāyissāmi, yāva me idaṁ brahmacariyaṁ na iddhañceva bhavissati phītañca vitthārikaṁ bāhujaññaṁ puthubhūtaṁ yāva devamanussehi suppakāsitan”ti.

p. 95 176. Idāneva kho Ānanda ajja Cāpāle cetiye māro pāpimā yenāhaṁ tenupasaṅkami, upasaṅkamitvā ekamantaṁ aṭṭhāsi, ekamantaṁ ṭhito kho Ānanda māro pāpimā maṁ etadavoca “parinibbātudāni bhante Bhagavā, parinibbātu Sugato, parinibbānakālodāni bhante Bhagavato. Bhāsitā kho panesā bhante Bhagavatā vācā ‘na tāvāhaṁ pāpima parinibbāyissāmi, yāva me bhikkhū na sāvakā bhavissanti -pa- yāva me bhikkhuniyo na sāvikā bhavissanti -pa- yāva me upāsakā na sāvakā bhavissanti -pa- yāva me upāsikā na sāvikā bhavissanti -pa- yāva me idaṁ brahmacariyaṁ na iddhañceva bhavissati phītañca vitthārikaṁ bāhujaññaṁ puthubhūtaṁ yāva devamanussehi suppakāsitan’ti. Etarahi kho pana bhante Bhagavato brahmacariyaṁ iddhañceva phītañca vitthārikaṁ bāhujaññaṁ puthubhūtaṁ yāva devamanussehi suppakāsitaṁ. Parinibbātudāni bhante Bhagavā, parinibbātu Sugato, parinibbānakālodāni bhante Bhagavato”ti.

p. 96 177. Evaṁ vutte ahaṁ Ānanda māraṁ pāpimantaṁ etadavocaṁ “appossukko tvaṁ pāpima hohi, na ciraṁ Tathāgatassa parinibbānaṁ bhavissati, ito tiṇṇaṁ māsānaṁ accayena Tathāgato parinibbāyissatī”ti. Idāneva kho Ānanda ajja Cāpāle cetiye Tathāgatena satena sampajānena āyusaṅkhāro ossaṭṭhoti.

Ānandayācanakathā

178. Evaṁ vutte āyasmā Ānando Bhagavantaṁ etadavoca “tiṭṭhatu bhante Bhagavā kappaṁ, tiṭṭhatu Sugato kappaṁ bahujanahitāya bahujanasukhāya lokānukampāya atthāya hitāya sukhāya devamanussānan”ti. Alaṁdāni Ānanda mā Tathāgataṁ yāci, akālodāni Ānanda Tathāgataṁ yācanāyāti. Dutiyampi kho āyasmā Ānando -pa-. Tatiyampi kho āyasmā Ānando Bhagavantaṁ etadavoca “tiṭṭhatu bhante Bhagavā kappaṁ, tiṭṭhatu Sugato kappaṁ bahujanahitāya bahujanasukhāya lokānukampāya atthāya hitāya sukhāya devamanussānan”ti. Saddahasi tvaṁ Ānanda Tathāgatassa bodhinti. Evaṁ bhante. Atha kiñcarahi tvaṁ Ānanda Tathāgataṁ yāvatatiyakaṁ abhinippīḷesīti. Sammukhā metaṁ bhante Bhagavato sutaṁ sammukhā paṭiggahitaṁ “yassa kassaci Ānanda cattāro iddhipādā bhāvitā bahulīkatā yānīkatā vatthukatā anuṭṭhitā paricitā susamāraddhā, so ākaṅkhamāno kappaṁ vā tiṭṭheyya kappāvasesaṁ vā. Tathāgatassa kho Ānanda cattāro iddhipādā bhāvitā bahulīkatā yānīkatā vatthukatā anuṭṭhitā paricitā susamāraddhā, so ākaṅkhamāno Ānanda Tathāgato kappaṁ vā tiṭṭheyya kappāvasesaṁ vā”ti. Saddahasi tvaṁ Ānandāti. Evaṁ bhante. Tasmātihānanda tuyhevetaṁ dukkaṭaṁ tuyhevetaṁ aparaddhaṁ, yaṁ tvaṁ Tathāgatena evaṁ oḷārike nimitte kayiramāne oḷārike obhāse kayiramāne nāsakkhi paṭivijjhituṁ, na Tathāgataṁ yāci “tiṭṭhatu bhante Bhagavā kappaṁ, tiṭṭhatu Sugato kappaṁ bahujanahitāya bahujanasukhāya lokānukampāya atthāya hitāya sukhāya devamanussānan”ti. Sace tvaṁ Ānanda Tathāgataṁ yāceyyāsi, dveva te vācā Tathāgato paṭikkhipeyya, atha tatiyakaṁ adhivāseyya. Tasmātihānanda tuyhevetaṁ dukkaṭaṁ, tuyhevetaṁ aparaddhaṁ.

p. 97 179. Ekamidāhaṁ Ānanda samayaṁ Rājagahe viharāmi Gijjhakūṭe pabbate. Tatrāpi kho tāhaṁ Ānanda āmantesiṁ “ramaṇīyaṁ Ānanda Rājagahaṁ, ramaṇīyo Ānanda Gijjhakūṭo pabbato. Yassa kassaci Ānanda cattāro iddhipādā bhāvitā bahulīkatā yānīkatā vatthukatā anuṭṭhitā paricitā susamāraddhā, so ākaṅkhamāno kappaṁ vā tiṭṭheyya kappāvasesaṁ vā. Tathāgatassa kho Ānanda cattāro iddhipādā bhāvitā bahulīkatā yānīkatā vatthukatā anuṭṭhitā paricitā susamāraddhā, so ākaṅkhamāno Ānanda Tathāgato kappaṁ vā tiṭṭheyya kappāvasesaṁ vā”ti. Evampi kho tvaṁ Ānanda Tathāgatena oḷārike nimitte kayiramāne oḷārike obhāse kayiramāne nāsakkhi paṭivijjhituṁ, na Tathāgataṁ yāci “tiṭṭhatu bhante Bhagavā kappaṁ, tiṭṭhatu Sugato kappaṁ bahujanahitāya bahujanasukhāya lokānukampāya atthāya hitāya sukhāya devamanussānan”ti. Sace tvaṁ Ānanda Tathāgataṁ yāceyyāsi, dveva te vācā Tathāgato paṭikkhipeyya, atha tatiyakaṁ adhivāseyya. Tasmātihānanda tuyhevetaṁ dukkaṭaṁ, tuyhevetaṁ aparaddhaṁ.

180. Ekamidāhaṁ Ānanda samayaṁ tattheva Rājagahe viharāmi Gotamanigrodhe -pa- tattheva Rājagahe viharāmi Corapapāte. Tattheva Rājagahe viharāmi Vebhārapasse Sattapaṇṇiguhāyaṁ. Tattheva Rājagahe viharāmi Isigilipasse Kāḷasilāyaṁ. Tattheva Rājagahe viharāmi Sītavane Sappasoṇḍikapabbhāre. Tattheva Rājagahe viharāmi Tapodārāme. Tattheva Rājagahe viharāmi Veḷuvane Kalandakanivāpe. Tattheva Rājagahe viharāmi Jīvakambavane. Tattheva Rājagahe viharāmi Maddakucchismiṁ Migadāye. Tatrāpi kho tāhaṁ Ānanda āmantesiṁ “ramaṇīyaṁ Ānanda Rājagahaṁ, ramaṇīyo Gijjhakūṭo pabbato, ramaṇīyo Gotamanigrodho, ramaṇīyo Corapapāto, ramaṇīyā Vebhārapasse Sattapaṇṇiguhā, ramaṇīyā Isigilipasse Kāḷasilā. Ramaṇīyo Sītavane Sappasoṇḍikapabbhāro, ramaṇīyo Tapodārāmo, ramaṇīyo Veḷuvane Kalandakanivāpo, ramaṇīyaṁ Jīvakambavanaṁ, ramaṇīyo Maddakucchismiṁ Migadāyo. Yassa kassaci Ānanda cattāro iddhipādā bhāvitā bahulīkatā yānīkatā vatthukatā anuṭṭhitā paricitā susamāraddhā -pa- ākaṅkhamāno Ānanda Tathāgato kappaṁ vā tiṭṭheyya kappāvasesaṁ vā”ti. Evampi kho tvaṁ Ānanda Tathāgatena oḷārike nimitte kayiramāne oḷārike obhāse kayiramāne nāsakkhi paṭivijjhituṁ, na Tathāgataṁ yāci “tiṭṭhatu bhante Bhagavā kappaṁ, tiṭṭhatu Sugato kappaṁ bahujanahitāya bahujanasukhāya lokānukampāya atthāya hitāya sukhāya devamanussānan”ti. Sace tvaṁ Ānanda Tathāgataṁ yāceyyāsi, dveva te vācā Tathāgato paṭikkhipeyya, atha tatiyakaṁ adhivāseyya. Tasmātihānanda tuyhevetaṁ dukkaṭaṁ, tuyhevetaṁ aparaddhaṁ.

p. 98 181. Ekamidāhaṁ Ānanda samayaṁ idheva Vesāliyaṁ viharāmi Udene cetiye. Tatrāpi kho tāhaṁ Ānanda āmantesiṁ “ramaṇīyā Ānanda Vesālī, ramaṇīyaṁ Udenaṁ cetiyaṁ. Yassa kassaci Ānanda cattāro iddhipādā bhāvitā bahulīkatā yānīkatā vatthukatā anuṭṭhitā paricitā susamāraddhā, so ākaṅkhamāno kappaṁ vā tiṭṭheyya kappāvasesaṁ vā. Tathāgatassa kho Ānanda cattāro iddhipādā bhāvitā bahulīkatā yānīkatā vatthukatā anuṭṭhitā paricitā susamāraddhā, so ākaṅkhamāno Ānanda Tathāgato kappaṁ vā tiṭṭheyya kappāvasesaṁ vā”ti. Evampi kho tvaṁ Ānanda Tathāgatena oḷārike nimitte kayiramāne oḷārike obhāse kayiramāne nāsakkhi paṭivijjhituṁ, na Tathāgataṁ yāci “tiṭṭhatu bhante Bhagavā kappaṁ, tiṭṭhatu Sugato kappaṁ bahujanahitāya bahujanasukhāya lokānukampāya atthāya hitāya sukhāya devamanussānan”ti. Sace tvaṁ Ānanda Tathāgataṁ yāceyyāsi, dveva te vācā Tathāgato paṭikkhipeyya, atha tatiyakaṁ adhivāseyya, tasmātihānanda tuyhevetaṁ dukkaṭaṁ, tuyhevetaṁ aparaddhaṁ.

p. 99 182. Ekamidāhaṁ Ānanda samayaṁ idheva Vesāliyaṁ viharāmi Gotamake cetiye -pa- idheva Vesāliyaṁ viharāmi Sattambe cetiye. Idheva Vesāliyaṁ viharāmi Bahuputte cetiye. Idheva Vesāliyaṁ viharāmi Sārandade cetiye. Idāneva kho tāhaṁ Ānanda ajja Cāpāle cetiye āmantesiṁ “ramaṇīyā Ānanda Vesālī, ramaṇīyaṁ Udenaṁ cetiyaṁ, ramaṇīyaṁ Gotamakaṁ cetiyaṁ, ramaṇīyaṁ Sattambaṁ cetiyaṁ, ramaṇīyaṁ Bahuputtaṁ cetiyaṁ, ramaṇīyaṁ Sārandadaṁ cetiyaṁ, ramaṇīyaṁ Cāpālaṁ cetiyaṁ. Yassa kassaci Ānanda cattāro iddhipādā bhāvitā bahulīkatā yānīkatā vatthukatā anuṭṭhitā paricitā susamāraddhā, so ākaṅkhamāno kappaṁ vā tiṭṭheyya kappāvasesaṁ vā. Tathāgatassa kho Ānanda cattāro iddhipādā bhāvitā bahulīkatā yānīkatā vatthukatā anuṭṭhitā paricitā susamāraddhā, so ākaṅkhamāno Ānanda Tathāgato kappaṁ vā tiṭṭheyya kappāvasesaṁ vā”ti. Evampi kho tvaṁ Ānanda Tathāgatena oḷārike nimitte kayiramāne oḷārike obhāse kayiramāne nāsakkhi paṭivijjhituṁ, na Tathāgataṁ yāci “tiṭṭhatu bhante Bhagavā kappaṁ, tiṭṭhatu Sugato kappaṁ bahujanahitāya bahujanasukhāya lokānukampāya atthāya hitāya sukhāya devamanussānan”ti. Sace tvaṁ Ānanda Tathāgataṁ yāceyyāsi, dveva te vācā Tathāgato paṭikkhipeyya, atha tatiyakaṁ adhivāseyya. Tasmātihānanda tuyhevetaṁ dukkaṭaṁ, tuyhevetaṁ aparaddhaṁ.

183. Nanu etaṁ¹ Ānanda mayā paṭikacceva² akkhātaṁ “sabbeheva piyehi manāpehi nānābhāvo vinābhāvo aññathābhāvo, taṁ kutettha Ānanda labbhā, yaṁ taṁ jātaṁ bhūtaṁ saṅkhataṁ palokadhammaṁ, taṁ vata māpalujjīti netaṁ ṭhānaṁ vijjati”. Yaṁ kho panetaṁ Ānanda Tathāgatena cattaṁ vantaṁ muttaṁ pahīnaṁ paṭinissaṭṭhaṁ ossaṭṭho āyusaṅkhāro, ekaṁsena vācā bhāsitā “na ciraṁ Tathāgatassa parinibbānaṁ bhavissati, ito tiṇṇaṁ māsānaṁ accayena Tathāgato parinibbāyissatī”ti, tañca³ Tathāgato jīvitahetu puna paccāvamissatīti⁴ netaṁ ṭhānaṁ vijjati. Āyāmānanda, yena Mahāvanaṁ Kūṭāgārasālā tenupasaṅkamissāmā”ti. “Evaṁ bhante”ti kho āyasmā Ānando Bhagavato paccassosi. Atha kho Bhagavā āyasmatā Ānandena saddhiṁ yena Mahāvanaṁ Kūṭāgārasālā tenupasaṅkami, upasaṅkamitvā āyasmantaṁ Ānandaṁ āmantesi “gaccha tvaṁ Ānanda yāvatikā bhikkhū Vesāliṁ upanissāya viharanti, te sabbe upaṭṭhānasālāyaṁ sannipātehī”ti. “Evaṁ bhante”ti kho āyasmā Ānando Bhagavato paṭissutvā yāvatikā bhikkhū Vesāliṁ upanissāya viharanti, te sabbe upaṭṭhānasālāyaṁ sannipātetvā yena Bhagavā tenupasaṅkami, upasaṅkamitvā Bhagavantaṁ abhivādetvā ekamantaṁ aṭṭhāsi, ekamantaṁ ṭhito kho āyasmā Ānando Bhagavantaṁ etadavoca “sannipatito bhante bhikkhusaṁgho, yassadāni bhante Bhagavā kālaṁ maññatī”ti.

p. 100 184. Atha kho Bhagavā yenupaṭṭhānasālā tenupasaṅkami, upasaṅkamitvā paññatte āsane nisīdi, nisajja kho Bhagavā bhikkhū āmantesi–tasmātiha bhikkhave ye te mayā dhammā abhiññā desitā, te vo sādhukaṁ uggahetvā āsevitabbā bhāvetabbā bahulīkātabbā, yathayidaṁ brahmacariyaṁ addhaniyaṁ assa ciraṭṭhitikaṁ, tadassa bahujanahitāya bahujanasukhāya lokānukampāya atthāya hitāya sukhāya devamanussānaṁ. Katame ca te bhikkhave dhammā mayā abhiññā desitā, ye vo sādhukaṁ uggahetvā āsevitabbā bhāvetabbā bahulīkātabbā, yathayidaṁ brahmacariyaṁ addhaniyaṁ assa ciraṭṭhitikaṁ, tadassa bahujanahitāya bahujanasukhāya lokānukampāya atthāya hitāya sukhāya devamanussānaṁ. Seyyathidaṁ, cattāro satipaṭṭhānā cattāro sammappadhānā cattāro iddhipādā pañcindriyāni pañca balāni satta bojjhaṅgā ariyo aṭṭhaṅgiko maggo. Ime kho te bhikkhave dhammā mayā abhiññā desitā, ye vo sādhukaṁ uggahetvā āsevitabbā bhāvetabbā bahulīkātabbā, yathayidaṁ brahmacariyaṁ addhaniyaṁ assa ciraṭṭhitikaṁ, tadassa bahujanahitāya bahujanasukhāya lokānukampāya atthāya hitāya sukhāya devamanussānanti.

185. Atha kho Bhagavā bhikkhū āmantesi “handa dāni bhikkhave āmantayāmi vo, vayadhammā saṅkhārā appamādena sampādetha. Na ciraṁ Tathāgatassa parinibbānaṁ bhavissati, ito tiṇṇaṁ māsānaṁ accayena Tathāgato parinibbāyissatī”ti. Idamavoca Bhagavā, idaṁ vatvāna Sugato athāparaṁ etadavoca Satthā¹– Paripakko vayo mayhaṁ, parittaṁ mama jīvitaṁ. Pahāya vo gamissāmi, kataṁ me saraṇamattano. Appamattā satīmanto, susīlā hotha bhikkhavo. Susamāhitasaṅkappā, sacittamanurakkhatha. Yo imasmiṁ dhammavinaye, appamatto vihassati². Pahāya jātisaṁsāraṁ, dukkhassantaṁ karissatīti.

Nāgāpalokita

p. 101 186. Atha kho Bhagavā pubbaṇhasamayaṁ nivāsetvā pattacīvaramādāya Vesāliṁ piṇḍāya pāvisi, Vesāliyaṁ piṇḍāya caritvā pacchābhattaṁ piṇḍapātapaṭikkanto nāgāpalokitaṁ Vesāliṁ apaloketvā āyasmantaṁ Ānandaṁ āmantesi “idaṁ pacchimakaṁ Ānanda Tathāgatassa Vesāliyā dassanaṁ bhavissati, āyāmānanda, yena Bhaṇḍagāmo³ tenupasaṅkamissāmā”ti. “Evaṁ bhante”ti kho āyasmā Ānando Bhagavato paccassosi. Atha kho Bhagavā mahatā bhikkhusaṁghena saddhiṁ yena Bhaṇḍagāmo tadavasari, tatra sudaṁ Bhagavā Bhaṇḍagāme viharati. Tatra kho Bhagavā bhikkhū āmantesi catunnaṁ bhikkhave dhammānaṁ ananubodhā appaṭivedhā evamidaṁ dīghamaddhānaṁ sandhāvitaṁ saṁsaritaṁ mamañceva tumhākañca. Katamesaṁ catunnaṁ, Ariyassa bhikkhave sīlassa ananubodhā appaṭivedhā evamidaṁ dīghamaddhānaṁ sandhāvitaṁ saṁsaritaṁ mamañceva tumhākañca. Ariyassa bhikkhave samādhissa ananubodhā appaṭivedhā evamidaṁ dighamaddhānaṁ sandhāvitaṁ saṁsaritaṁ mamañceva tumhākañca. Ariyāya bhikkhave paññāya ananubodhā appaṭivedhā evamidaṁ dīghamaddhānaṁ sandhāvitaṁ saṁsaritaṁ mamañceva tumhākañca. Ariyāya bhikkhave vimuttiyā ananubodhā appaṭivedhā evamidaṁ dīghamaddhānaṁ sandhāvitaṁ saṁsaritaṁ mamañceva tumhākañca. Tayidaṁ bhikkhave ariyaṁ sīlaṁ anubuddhaṁ paṭividdhaṁ, ariyo samedhi anubuddho paṭividdho, ariyā paññā anubuddhā paṭividdhā, ariyā vimutti anubuddhā paṭividdhā, ucchinnā bhavataṇhā, khīṇā bhavanetti, natthi dāni punabbhavoti. Idamavoca Bhagavā, idaṁ vatvāna Sugato athāparaṁ etadavoca Satthā– “Sīlaṁ samādhi paññā ca, vimutti ca anuttarā. Anubuddhā ime dhammā, Gotamena yasassinā. Iti Buddho abhiññāya, dhammamakkhāsi bhikkhunaṁ. Dukkhassantakaro satthā, cakkhumā nibbānaṁ”ti. Tatrāpi sudaṁ Bhagavā Bhaṇḍagāme viharanto etadeva bahulaṁ bhikkhūnaṁ dhammiṁ kathaṁ karoti “iti sīlaṁ iti samādhi iti paññā. Sīlaparibhāvito samādhi mahapphalo hoti mahānisaṁso. Samādhiparibhāvitā paññā mahapphalā hoti mahānisaṁsā. Paññāparibhāvitaṁ cittaṁ sammadeva āsavehi vimuccati. Seyyathidaṁ, kāmāsavā bhavāsavā avijjāsavā”ti.

Catumahāpadesakathā

p. 102 187. Atha kho Bhagavā Bhaṇḍagāme yathābhirantaṁ viharitvā āyasmantaṁ Ānandaṁ āmantesi “āyāmānanda yena Hatthigāmo, yena Ambagāmo, yena Jambugāmo, yena Bhoganagaraṁ tenupasaṅkamissāmā”ti. “Evaṁ bhante”ti kho āyasmā Ānando Bhagavato paccassosi. Atha kho Bhagavā mahatā bhikkhusaṁghena saddhiṁ yena Bhoganagaraṁ tadavasari, tatra sudaṁ Bhagavā Bhoganagare viharati Ānande¹ cetiye. Tatra kho Bhagavā bhikkhū āmantesi “cattārome bhikkhave mahāpadese desessāmi, taṁ suṇātha, sādhukaṁ manasikarotha, bhāsissāmī”ti. “Evaṁ bhante”ti kho te bhikkhū Bhagavato paccassosuṁ. Bhagavā etadavoca–

p. 103 188. Idha bhikkhave bhikkhu evaṁ vadeyya “sammukhā metaṁ āvuso Bhagavato sutaṁ sammukhā paṭiggahitaṁ, ayaṁ dhammo ayaṁ vinayo idaṁ Satthusāsanan”ti, tassa bhikkhave bhikkhuno bhāsitaṁ neva abhinanditabbaṁ nappaṭikkositabbaṁ. Anabhinanditvā appaṭikkositvā tāni padabyañjanāni sādhukaṁ uggahetvā sutte osāretabbāni², vinaye sandassetabbāni. Tāni ce sutte osāriyamānāni³ vinaye sandassiyamānāni na ceva sutte osaranti⁴, na ca vinaye sandissanti, niṭṭhamettha gantabbaṁ “addhā idaṁ na ceva tassa Bhagavato vacanaṁ, imassa ca bhikkhuno duggahitan”ti, itihetaṁ bhikkhave chaṭṭeyyātha. Tāni ce sutte osāriyamānāni vinaye sandassiyamānāni sutte ceva osaranti, vinaye ca sandissanti, niṭṭhamettha gantabbaṁ “addhā idaṁ tassa Bhagavato vacanaṁ, imassa ca bhikkhuno suggahitan”ti. Idaṁ bhikkhave paṭhamaṁ mahāpadesaṁ dhāreyyātha. Idha pana bhikkhave bhikkhu evaṁ vadeyya “amukasmiṁ nāma āvāse saṁgho viharati sathero sapāmokkho, tassa me saṁghassa sammukhā sutaṁ sammukhā paṭiggahitaṁ, ayaṁ dhammo ayaṁ vinayo idaṁ Satthusāsanan”ti, tassa bhikkhave bhikkhuno bhāsitaṁ neva abhinanditabbaṁ nappaṭikkositabbaṁ. Anabhinanditvā appaṭikkositvā tāni padabyañjanāni sādhukaṁ uggahetvā sutte osāretabbāni, vinaye sandassetabbāni. Tāni ce sutte osāriyamānāni vinaye sandassiyamānāni na ceva sutte osaranti, na ca vinaye sandissanti, niṭṭhamettha gantabbaṁ “addhā idaṁ na ceva tassa Bhagavato vacanaṁ, tassa ca saṁghassa duggahitan”ti, itihetaṁ bhikkhave chaṭṭeyyātha. Tāni ce sutte osāriyamānāni vinaye sandassiyamānāni sutte ceva osaranti, vinaye ca sandissanti, niṭṭhamettha gantabbaṁ “addhā idaṁ tassa Bhagavato vacanaṁ, tassa ca saṁghassa suggahitan”ti. Idaṁ bhikkhave dutiyaṁ mahāpadesaṁ dhāreyyātha. Idha pana bhikkhave bhikkhu evaṁ vadeyya “amukasmiṁ nāma āvāse sambahulā therā bhikkhū viharanti bahussutā āgatāgamā dhammadharā vinayadharā mātikādharā, tesaṁ me therānaṁ sammukhā sutaṁ sammukhā paṭiggahitaṁ, ayaṁ dhammo ayaṁ vinayo idaṁ Satthusāsanan”ti, tassa bhikkhave bhikkhuno bhāsitaṁ neva abhinanditabbaṁ -pa- na ca vinaye sandissanti. Niṭṭhamettha gantabbaṁ “addhā idaṁ na ceva tassa Bhagavato vacanaṁ, tesañca therānaṁ duggahitan”ti, itihetaṁ bhikkhave chaṭṭeyyātha. Tāni ce sutte osāriyamānāni -pa- vinaye ca sandissanti, niṭṭhamettha gantabbaṁ “addhā idaṁ tassa Bhagavato vacanaṁ, tesañca therānaṁ suggahitan”ti. Idaṁ bhikkhave tatiyaṁ mahāpadesaṁ dhāreyyātha. Idha pana bhikkhave bhikkhu evaṁ vadeyya “amukasmiṁ nāma āvāse eko thero bhikkhu viharati bahussuto āgatāgamo dhammadharo vinayadharo mātikādharo, tassa me therassa sammukhā sutaṁ sammukhā paṭiggahitaṁ, ayaṁ dhammo ayaṁ vinayo idaṁ Satthusāsanan”ti, tassa bhikkhave bhikkhuno bhāsitaṁ neva abhinanditabbaṁ nappaṭikkositabbaṁ. Anabhinanditvā appaṭikkositvā tāni padabyañjanāni sādhukaṁ uggahetvā sutte osāretabbāni, vinaye sandassetabbāni. Tāni ce sutte osāriyamānāni vinaye sandassiyamānāni na ceva sutte osaranti, na ca vinaye sandissanti, niṭṭhamettha gantabbaṁ “addhā idaṁ na ceva tassa Bhagavato vacanaṁ, tassa ca therassa duggahitan”ti, itihetaṁ bhikkhave chaṭṭeyyātha. Tāni ce sutte osāriyamānāni vinaye sandassiyamānāni sutte ceva osaranti, vinaye ca sandissanti, niṭṭhamettha gantabbaṁ “addhā idaṁ tassa Bhagavato vacanaṁ, tassa ca therassa suggahitan”ti. Idaṁ bhikkhave catutthaṁ mahāpadesaṁ dhāreyyātha. Ime kho bhikkhave cattāro mahāpadese dhāreyyāthāti. Tatrapi sudaṁ Bhagavā Bhoganagare viharanto Ānande cetiye etadeva bahulaṁ bhikkhūnaṁ dhammiṁ kathaṁ karoti “iti sīlaṁ iti samādhi iti paññā. Sīlaparibhāvito samādhi mahapphalo hoti mahānisaṁso, samādhiparibhāvitā paññā mahapphalā hoti mahānisaṁsā, paññāparibhāvitaṁ cittaṁ sammadeva āsavehi vimuccati, seyyathidaṁ, kāmāsavā bhavāsavā avijjāsavā”ti.

Kammāraputtacundavatthu

p. 105 189. Atha kho Bhagavā Bhoganagare yathābhirantaṁ viharitvā āyasmantaṁ Ānandaṁ āmantesi “āyāmānanda, yena Pāvā tenupasaṅkamissāmā”ti. “Evaṁ bhante”ti kho āyasmā Ānando Bhagavato paccassosi. Atha kho Bhagavā mahatā bhikkhusaṁghena saddhiṁ yena Pāvā tadavasari, tatra sudaṁ Bhagavā Pāvāyaṁ viharati Cundassa kammāraputtassa Ambavane. Assosi kho Cundo kammāraputto “Bhagavā kira Pāvaṁ anuppatto Pāvāyaṁ viharati mayhaṁ Ambavane”ti. Atha kho Cundo kammāraputto yena Bhagavā tenupasaṅkami, upasaṅkamitvā Bhagavantaṁ abhivādetvā ekamantaṁ nisīdi, ekamantaṁ nisinnaṁ kho Cundaṁ kammāraputtaṁ Bhagavā dhammiyā kathāya sandassesi samādapesi samuttejesi sampahaṁsesi. Atha kho Cundo kammāraputto Bhagavatā dhammiyā kathāya sandassito samādapito samuttejito sampahaṁsito Bhagavantaṁ etadavoca “adhivāsetu me bhante Bhagavā svātanāya bhattaṁ saddhiṁ bhikkhusaṁghenā”ti. Adhivāsesi Bhagavā tuṇhībhāvena. Atha kho Cundo kammāraputto Bhagavato adhivāsanaṁ viditvā uṭṭhāyāsanā Bhagavantaṁ abhivādetvā padakkhiṇaṁ katvā pakkāmi. Atha kho Cundo kammāraputto tassā rattiyā accayena sake nivesane paṇītaṁ khādanīyaṁ bhojanīyaṁ paṭiyādāpetvā pahūtañca sūkaramaddavaṁ Bhagavato kālaṁ ārocāpesi “kālo bhante niṭṭhitaṁ bhattan”ti. Atha kho Bhagavā pubbaṇhasamayaṁ nivāsetvā pattacīvaramādāya saddhiṁ bhikkhusaṁghena yena Cundassa kammāraputtassa nivesanaṁ tenupasaṅkami, upasaṅkamitvā paññatte āsane nisīdi, nisajja kho Bhagavā Cundaṁ kammāraputtaṁ āmantesi “yaṁ te Cunda sūkaramaddavaṁ paṭiyattaṁ, tena maṁ parivisa. Yaṁ panaññaṁ khādanīyaṁ bhojanīyaṁ paṭiyattaṁ, tena bhikkhusaṁghaṁ parivisā”ti. “Evaṁ bhante”ti kho Cundo kammāraputto Bhagavato paṭissutvā yaṁ ahosi sūkaramaddavaṁ paṭiyattaṁ, tena Bhagavantaṁ parivisi. Yaṁ panaññaṁ khādanīyaṁ bhojanīyaṁ paṭiyattaṁ, tena bhikkhusaṁghaṁ parivisi. Atha kho Bhagavā Cundaṁ kammāraputtaṁ āmantesi “yaṁ te Cunda sūkaramaddavaṁ avasiṭṭhaṁ, taṁ sobbhe nikhaṇāhi. Nāhaṁ taṁ Cunda passāmi sadevake loke samārake sabrahmake sassamaṇabrāhmaṇiyā pajāya sadevamanussāya, yassa taṁ paribhuttaṁ sammā pariṇāmaṁ gaccheyya aññatra Tathāgatassā”ti. “Evaṁ bhante”ti kho Cundo kammāraputto Bhagavato paṭissutvā yaṁ ahosi sūkaramaddavaṁ avasiṭṭhaṁ, taṁ sobbhe nikhaṇitvā yena Bhagavā tenupasaṅkami, upasaṅkamitvā Bhagavantaṁ abhivādetvā ekamantaṁ nisīdi, ekamantaṁ nisinnaṁ kho Cundaṁ kammāraputtaṁ Bhagavā dhammiyā kathāya sandassetvā samādapetvā samuttejetvā sampahaṁsetvā uṭṭhāyāsanā pakkāmi.

p. 106 190. Atha kho Bhagavato Cundassa kammāraputtassa bhattaṁ bhuttāvissa kharo ābādho uppajji, lohitapakkhandikā pabāḷhā vedanā vattanti māraṇantikā, tā sudaṁ Bhagavā sato sampajāno adhivāsesi avihaññamāno. Atha kho Bhagavā āyasmantaṁ Ānandaṁ āmantesi “āyāmānanda yena Kusinārā tenupasaṅkamissāmā”ti. “Evaṁ bhante”ti kho āyasmā Ānando Bhagavato paccassosi. Cundassa bhattaṁ bhuñjitvā, kammārassāti me sutaṁ. Ābādhaṁ samphusī dhīro, pabāḷhaṁ māraṇantikaṁ. Bhuttassa ca sūkaramaddavena, Byādhippabāḷho udapādi Satthuno. Virecamāno¹ Bhagavā avoca, Gacchāmahaṁ Kusināraṁ nagaranti.

Pānīyāharaṇa

191. Atha kho Bhagavā maggā okkamma yena aññataraṁ rukkhamūlaṁ tenupasaṅkami, upasaṅkamitvā āyasmantaṁ Ānandaṁ āmantesi “iṅgha me tvaṁ Ānanda catugguṇaṁ saṁghāṭiṁ paññapehi, kilantosmi Ānanda nisīdissāmī”ti. “Evaṁ bhante”ti kho āyasmā Ānando Bhagavato paṭissutvā catugguṇaṁ saṁghāṭiṁ paññapesi. Nisīdi Bhagavā paññatte āsane, nisajja kho Bhagavā āyasmantaṁ Ānandaṁ āmantesi “iṅgha me tvaṁ Ānanda pānīyaṁ āhara, pipāsitosmi Ānanda pivissāmī”ti. Evaṁ vutte āyasmā Ānando Bhagavantaṁ etadavoca “idāni bhante pañcamattāni sakaṭasatāni atikkantāni, taṁ cakkacchinnaṁ udakaṁ parittaṁ luḷitaṁ āvilaṁ sandati, ayaṁ bhante Kakudhā¹ nadī avidūre acchodakā sātodakā sītodakā setodakā² suppatitthā ramaṇīyā. Ettha Bhagavā pānīyañca pivissati, gattāni ca sītī³ karissatī”ti. Dutiyampi kho Bhagavā āyasmantaṁ Ānandaṁ āmantesi “iṅgha me tvaṁ Ānanda pānīyaṁ āhara, pipāsitosmi Ānanda pivissāmī”ti. Dutiyampi kho āyasmā Ānando Bhagavantaṁ etadavoca “idāni bhante pañcamattāni sakaṭasatāni atikkantāni, taṁ cakkacchinnaṁ udakaṁ parittaṁ luḷitaṁ āvilaṁ sandati, ayaṁ bhante Kakudhā nadī avidūre acchodakā sātodakā sītodakā setodakā suppatitthā ramaṇīyā. Ettha Bhagavā pānīyañca pivissati, gattāni ca sītīkarissatī”ti. Tatiyampi kho Bhagavā āyasmantaṁ Ānandaṁ āmantesi “iṅgha me tvaṁ Ānanda pānīyaṁ āhara, pipāsitosmi Ānanda pivissāmī”ti. “Evaṁ bhante”ti kho āyasmā Ānando Bhagavato paṭissutvā pattaṁ gahetvā yena sā nadikā tenupasaṅkami. Atha kho sā nadikā cakkacchinnā parittā luḷitā āvilā sandamānā āyasmante Ānande upasaṅkamante acchā vippasannā anāvilā sandittha⁴. Atha kho āyasmato Ānandassa etadahosi “acchariyaṁ vata bho abbhutaṁ vata bho Tathāgatassa mahiddhikatā mahānubhāvatā. Ayaṁ hi sā nadikā cakkacchinnā parittā luḷitā āvilā sandamānā mayi upasaṅkamante acchā vippasannā anāvilā sandatī”ti. Pattena pānīyaṁ ādāya yena Bhagavā tenupasaṅkami, upasaṅkamitvā Bhagavantaṁ etadavoca “acchariyaṁ bhante abbhutaṁ bhante Tathāgatassa mahiddhikatā mahānubhāvatā. Idāni sā bhante nadikā cakkacchinnā parittā luḷitā āvilā sandamānā mayi upasaṅkamante acchā vippasannā anāvilā sandittha. Pivatu Bhagavā pānīyaṁ pivatu Sugato pānīyan”ti. Atha kho Bhagavā pānīyaṁ apāyi.

Pukkusamallaputtavatthu

p. 108 192. Tena kho pana samayena Pukkuso Mallaputto Āḷārassa Kālāmassa sāvako Kusinārāya Pāvaṁ addhānamaggappaṭipanno hoti. Addasā kho Pukkuso Mallaputto Bhagavantaṁ aññatarasmiṁ rukkhamūle nisinnaṁ, disvā yena Bhagavā tenupasaṅkami, upasaṅkamitvā Bhagavantaṁ abhivādetvā ekamantaṁ nisīdi, ekamantaṁ nisinno kho Pukkuso Mallaputto Bhagavantaṁ etadavoca–acchariyaṁ bhante abbhutaṁ bhante, santena vata bhante pabbajitā vihārena viharanti. Bhūtapubbaṁ bhante Āḷāro Kālāmo addhānamaggappaṭipanno maggā okkamma avidūre aññatarasmiṁ rukkhamūle divāvihāraṁ nisīdi. Atha kho bhante pañcamattāni sakaṭasatāni Āḷāraṁ Kālāmaṁ nissāya nissāya atikkamiṁsu. Atha kho bhante aññataro puriso tassa sakaṭasatthassa¹ piṭṭhito piṭṭhito āgacchanto yena Āḷāro Kālāmo tenupasaṅkami, upasaṅkamitvā Āḷāraṁ Kālāmaṁ etadavoca “api bhante pañcamattāni sakaṭasatāni atikkantāni addasā”ti. “Na kho ahaṁ āvuso addasan”ti. Kiṁ pana bhante saddaṁ assosīti. “Na kho ahaṁ āvuso saddaṁ assosin”ti. Kiṁ pana bhante sutto ahosīti. “Na kho ahaṁ āvuso sutto ahosin”ti. Kiṁ pana bhante saññī ahosīti. “Evamāvuso”ti. Sotvaṁ bhante saññī samāno jāgaro pañcamattāni sakaṭasatāni nissāya nissāya atikkantāni neva addasa, na pana saddaṁ assosi, apisu² te bhante saṁghāṭi rajena okiṇṇāti. “Evamāvuso”ti. Atha kho bhante tassa purisassa etadahosi “acchariyaṁ vata bho abbhutaṁ vata bho, santena vata bho pabbajitā vihārena viharanti. Yatra hi nāma saññī samāno jāgaro pañcamattāni sakaṭasatāni nissāya nissāya atikkantāni neva dakkhati, na pana saddaṁ sossatī”ti, Āḷāre Kālāme uḷāraṁ pasādaṁ pavedetvā pakkāmīti.

193. Taṁ kiṁ maññasi Pukkusa, katamaṁ nu kho dukkarataraṁ vā durabhisambhavataraṁ vā. Yo vā saññī samāno jāgaro pañcamattāni sakaṭasatāni nissāya nissāya atikkantāni neva passeyya, na pana saddaṁ suṇeyya. Yo vā saññī samāno jāgaro deve vassante deve gaḷagaḷāyante vijjullatāsu¹ niccharantīsu asaniyā phalantiyā neva passeyya, na pana saddaṁ suṇeyyāti. Kiñhi bhante karissanti pañca vā sakaṭasatāni cha vā sakaṭasatāni satta vā sakaṭasatāni aṭṭha vā sakaṭasatāni nava vā sakaṭasatāni², sakaṭasahassaṁ vā sakaṭasatasahassaṁ vā. Atha kho etadeva dukkaratarañceva durabhisambhavatarañca yo saññī samāno jāgaro deve vassante deve gaḷagaḷāyante vijjullatāsu niccharantīsu asaniyā phalantiyā neva passeyya, na pana saddaṁ suṇeyyāti. Ekamidāhaṁ Pukkusa samayaṁ Ātumāyaṁ viharāmi Bhusāgāre. Tena kho pana samayena deve vassante deve gaḷagaḷāyante vijjullatāsu niccharantīsu asaniyā phalantiyā avidūre Bhusāgārassa dve kassakā bhātaro hatā cattāro ca balibaddā³. Atha kho Pukkusa Ātumāya mahājanakāyo nikkhamitvā yena te dve kassakā bhātaro hatā cattāro ca balibaddā tenupasaṅkami. Tena kho panāhaṁ Pukkusa samayena Bhusāgārā nikkhamitvā Bhusāgāradvāre abbhokāse caṅkamāmi. Atha kho Pukkusa aññataro puriso tamhā mahājanakāyā yenāhaṁ tenupasaṅkami, upasaṅkamitvā maṁ abhivādetvā ekamantaṁ aṭṭhāsi, ekamantaṁ ṭhitaṁ kho ahaṁ Pukkusa taṁ purisaṁ etadavocaṁ “kiṁ nu kho eso āvuso mahājanakāyo sannipatito”ti. Idāni bhante deve vassante deve gaḷagaḷāyante vijjullatāsu niccharantīsu asaniyā phalantiyā dve kassakā bhātaro hatā cattāro ca balibaddā, ettheso mahājanakāyo sannipatito, tvaṁ pana bhante kva ahosīti. “Idheva kho ahaṁ āvuso ahosin”ti. Kiṁ pana bhante addasāti. “Na kho ahaṁ āvuso addasan”ti. Kiṁ pana bhante saddaṁ assosīti. “Na kho ahaṁ āvuso saddaṁ assosin”ti. Kiṁ pana bhante sutto ahosīti. “Na kho ahaṁ āvuso sutto ahosin”ti. Kiṁ pana bhante saññī ahosīti. “Evamāvuso”ti. So tvaṁ bhante saññī samāno jāgaro deve vassante deve gaḷagaḷāyante vijjullatāsu niccharantīsu asaniyā phalantiyā neva addasa, na pana saddaṁ assosīti. “Evamāvuso”ti. Atha kho Pukkusa tassa purisassa etadahosi “acchariyaṁ vata bho abbhutaṁ vata bho, santena vata bho pabbajitā vihārena viharanti. Yatra hi nāma saññī samāno jāgaro deve vassante deve gaḷagaḷāyante vijjullatāsu niccharantīsu asaniyā phalantiyā neva dakkhati, na pana saddaṁ sossatī”ti¹, mayi uḷāraṁ pasādaṁ pavedetvā maṁ abhivādetvā padakkhiṇaṁ katvā pakkāmīti. Evaṁ vutte Pukkuso Mallaputto Bhagavantaṁ etadavoca “esāhaṁ bhante yo me Āḷāre Kālāme pasādo. Taṁ mahāvāte vā ophuṇāmi sīghasotāya² vā nadiyā pavāhemi. Abhikkantaṁ bhante, abhikkantaṁ bhante, seyyathāpi bhante nikkujjitaṁ vā ukkujjeyya, paṭicchannaṁ vā vivareyya, mūḷhassa vā maggaṁ ācikkheyya, andhakāre vā telapajjotaṁ dhāreyya ‘cakkhumanto rūpāni dakkhantī’ti, evamevaṁ Bhagavatā anekapariyāyena dhammo pakāsito. Esāhaṁ bhante Bhagavantaṁ saraṇaṁ gacchāmi dhammañca bhikkhusaṁghañca, upāsakaṁ maṁ Bhagavā dhāretu ajjatagge pāṇupetaṁ saraṇaṁ gatan”ti.

p. 110 194. Atha kho Pukkuso Mallaputto aññataraṁ purisaṁ āmantesi “iṅgha me tvaṁ bhaṇe siṅgīvaṇṇaṁ yugamaṭṭhaṁ dhāraṇīyaṁ āharā”ti. “Evaṁ bhante”ti kho so puriso Pukkusassa Mallaputtassa paṭissutvā taṁ siṅgīvaṇṇaṁ yugamaṭṭhaṁ dhāraṇīyaṁ āhari³. Atha kho Pukkuso Mallaputto taṁ siṅgīvaṇṇaṁ yugamaṭṭhaṁ dhāraṇīyaṁ Bhagavato upanāmesi “idaṁ bhante siṅgīvaṇṇaṁ yugamaṭṭhaṁ dhāraṇīyaṁ, taṁ me Bhagavā paṭiggaṇhātu anukampaṁ upādāyā”ti. Tena hi Pukkusa ekena maṁ acchādehi, ekena Ānandanti. “Evaṁ bhante”ti kho Pukkuso Mallaputto Bhagavato paṭissutvā ekena Bhagavantaṁ acchādeti, ekena āyasmantaṁ Ānandaṁ. Atha kho Bhagavā Pukkusaṁ Mallaputtaṁ dhammiyā kathāya sandassesi samādapesi samuttejesi sampahaṁsesi. Atha kho Pukkuso Mallaputto Bhagavatā dhammiyā kathāya sandassito samādapito samuttejito sampahaṁsito uṭṭhāyāsanā Bhagavantaṁ abhivādetvā padakkhiṇaṁ katvā pakkāmi.

p. 111 195. Atha kho āyasmā Ānando acirapakkante Pukkuse Mallaputte taṁ siṅgīvaṇṇaṁ yugamaṭṭhaṁ dhāraṇīyaṁ Bhagavato kāyaṁ upanāmesi. Taṁ Bhagavato kāyaṁ upanāmitaṁ hataccikaṁ viya¹ khāyati. Atha kho āyasmā Ānando Bhagavantaṁ etadavoca “acchariyaṁ bhante abbhutaṁ bhante, yāva parisuddho bhante Tathāgatassa chavivaṇṇo pariyodāto, idaṁ bhante siṅgīvaṇṇaṁ yugamaṭṭhaṁ dhāraṇīyaṁ Bhagavato kāyaṁ upanāmitaṁ hataccikaṁ viya khāyatī”ti. Evametaṁ Ānanda evametaṁ Ānanda dvīsu kālesu ativiya Tathāgatassa kāyo parisuddho hoti chavivaṇṇo pariyodāto. Katamesu dvīsu, yañca Ānanda rattiṁ Tathāgato anuttaraṁ sammāsambodhiṁ abhisambujjhati, yañca rattiṁ anupādisesāya nibbānadhātuyā parinibbāyati, imesu kho Ānanda dvīsu kālesu ativiya Tathāgatassa kāyo parisuddho hoti chavivaṇṇo pariyodāto. Ajja kho panenanda rattiyā pacchime yāme Kusinārāyaṁ upavattane Mallānaṁ Sālavane antarena² yamakasālānaṁ Tathāgatassa parinibbānaṁ bhavissati³. Āyāmānanda, yena Kakudhā nadī tenupasaṅkamissāmāti. “Evaṁ bhante”ti kho āyasmā Ānando Bhagavato paccassosi. Siṅgīvaṇṇaṁ yugamaṭṭhaṁ, Pukkuso abhihārayi. Tena acchādito Satthā, hemavaṇṇo asobhathāti.

196. Atha kho Bhagavā mahatā bhikkhusaṁghena saddhiṁ yena Kakudhā nadī tenupasaṅkami, upasaṅkamitvā Kakudhaṁ nadiṁ ajjhogāhetvā nhatvā ca pivitvā ca paccuttaritvā yena Ambavanaṁ tenupasaṅkami, upasaṅkamitvā āyasmantaṁ Cundakaṁ āmantesi “iṅgha me tvaṁ Cundaka catugguṇaṁ saṁghāṭiṁ paññapehi, kilantosmi Cundaka nipajjissāmī”ti. “Evaṁ bhante”ti kho āyasmā Cundako Bhagavato paṭissutvā catugguṇaṁ saṁghāṭiṁ paññapesi. Atha kho Bhagavā dakkhiṇena passena sīhaseyyaṁ kappesi pāde pādaṁ accādhāya sato sampajāno uṭṭhānasaññaṁ manasikaritvā. Āyasmā pana Cundako tattheva Bhagavato purato nisīdi. Gantvāna Buddho nadikaṁ Kakudhaṁ, Acchodakaṁ sātudakaṁ vippasannaṁ. Ogāhi satthā akilantarūpo¹, Tathāgato appaṭimo ca² loke. Nhatvā ca pivitvā cudatāri Satthā³, Purakkhato bhikkhugaṇassa majjhe. Vattā⁴ pavattā Bhagavā idha dhamme, Upāgami Ambavanaṁ Mahesi. Āmantayi Cundakaṁ nāma bhikkhuṁ, Catugguṇaṁ santhara me nipajjaṁ. So codito bhāvitattena Cundo, Catugguṇaṁ santhari khippameva. Nipajji Satthā akilantarūpo, Cundopi tattha pamukhe⁵ nisīdīti.

p. 112 197. Atha kho Bhagavā āyasmantaṁ Ānandaṁ āmantesi “siyā kho⁶ panānanda Cundassa kammāraputtassa koci vippaṭisāraṁ uppādeyya ‘tassa te āvuso Cunda alābhā tassa te dulladdhaṁ, yassa te Tathāgato pacchimaṁ piṇḍapātaṁ paribhuñjitvā nibbānaṁ’ti. Cundassa Ānanda kammāraputtassa evaṁ vippaṭisāro paṭivinetabbo ‘tassa te āvuso Cunda lābhā tassa te suladdhaṁ, yassa te Tathāgato pacchimaṁ piṇḍapātaṁ paribhuñjitvā nibbānaṁ. Sammukhā metaṁ āvuso Cunda Bhagavato sutaṁ sammukhā paṭiggahitaṁ. Dve me piṇḍapātā samasamaphalā⁷ samavipākā⁸, ativiya aññehi piṇḍapātehi mahapphalatarā ca mahānisaṁsatarā ca. Katame dve, yañca piṇḍapātaṁ paribhuñjitvā Tathāgato anuttaraṁ sammāsambodhiṁ abhisambujjhati, yañca piṇḍapātaṁ paribhuñjitvā Tathāgato anupādisesāya nibbānadhātuyā parinibbāyati, ime dve piṇḍapātā samasamaphalā samavipākā, ativiya aññehi piṇḍapātehi mahapphalatarā ca mahānisaṁsatarā ca, āyusaṁvattanikaṁ āyasmatā Cundena kammāraputtena kammaṁ upacitaṁ, vaṇṇasaṁvattanikaṁ āyasmatā Cundena kammāraputtena kammaṁ upacitaṁ, sukhasaṁvattanikaṁ āyasmatā Cundena kammāraputtena kammaṁ upacitaṁ, yasasaṁvattanikaṁ āyasmatā Cundena kammāraputtena kammaṁ upacitaṁ, saggasaṁvattanikaṁ āyasmatā Cundena kammāraputtena kammaṁ upacitaṁ, ādhipateyyasaṁvattanikaṁ āyasmatā Cundena kammāraputtena kammaṁ upacitan’ti. Cundassa Ānanda kammāraputtassa evaṁ vippaṭisāro paṭivinetabbo”ti. Atha kho Bhagavā etamatthaṁ viditvā tāyaṁ velāyaṁ imaṁ udānaṁ udānesi– “Dadato puññaṁ pavaḍḍhati, Saṁyamato veraṁ na cīyati. Kusalo ca jahāti pāpakaṁ,

Yamakasālā

p. 113 198. Atha kho Bhagavā āyasmantaṁ Ānandaṁ āmantesi “āyāmānanda, yena Hiraññavatiyā nadiyā pārimaṁ tīraṁ, yena Kusinārā upavattanaṁ Mallānaṁ Sālavanaṁ tenupasaṅkamissāmā”ti. “Evaṁ bhante”ti kho āyasmā Ānando Bhagavato paccassosi. Atha kho Bhagavā mahatā bhikkhusaṁghena saddhiṁ yena Hiraññavatiyā nadiyā pārimaṁ tīraṁ, yena Kusinārā upavattanaṁ Mallānaṁ Sālavanaṁ tenupasaṅkami, upasaṅkamitvā āyasmantaṁ Ānandaṁ āmantesi “iṅgha me tvaṁ Ānanda antarena yamakasālānaṁ uttarasīsakaṁ mañcakaṁ paññapehi, kilantosmi Ānanda nipajjissāmī”ti. “Evaṁ bhante”ti kho āyasmā Ānando Bhagavato paṭissutvā antarena yamakasālānaṁ uttarasīsakaṁ mañcakaṁ paññapesi. Atha kho Bhagavā dakkhiṇena passena sīhaseyyaṁ kappesi pāde pādaṁ accādhāya sato sampajāno. Tena kho pana samayena yamakasālā sabbaphāliphullā honti akālapupphehi, te Tathāgatassa sarīraṁ okiranti ajjhokiranti abhippakiranti Tathāgatassa pūjāya. Dibbānipi mandāravapupphāni antalikkhā papatanti, tāni Tathāgatassa sarīraṁ okiranti ajjhokiranti abhippakiranti Tathāgatassa pūjāya. Dibbānipi candanacuṇṇāni antalikkhā papatanti, tāni Tathāgatassa sarīraṁ okiranti ajjhokiranti abhippakiranti Tathāgatassa pūjāya. Dibbānipi tūriyāni antalikkhe vajjanti Tathāgatassa pūjāya. Dibbānipi saṁgītāni antalikkhe vattanti Tathāgatassa pūjāya.

p. 114 199. Atha kho Bhagavā āyasmantaṁ Ānandaṁ āmantesi– sabbaphāliphullā kho Ānanda yamakasālā akālapupphehi, te Tathāgatassa sarīraṁ okiranti ajjhokiranti abhippakiranti Tathāgatassa pūjāya. Dibbānipi mandāravapupphāni antalikkhā papatanti, tāni Tathāgatassa sarīraṁ okiranti ajjhokiranti abhippakiranti Tathāgatassa pūjāya. Dibbānipi candanacuṇṇāni antalikkhā papatanti, tāni Tathāgatassa sarīraṁ okiranti ajjhokiranti abhippakiranti Tathāgatassa pūjāya. Dibbānipi tūriyāni antalikkhe vajjanti Tathāgatassa pūjāya. Dibbānipi saṁgītāni antalikkhe vattanti Tathāgatassa pūjāya. Na kho Ānanda ettāvatā Tathāgato sakkato vā hoti garukato vā mānito vā pūjito vā apacito vā. Yo kho Ānanda bhikkhu vā bhikkhunī vā upāsako vā upāsikā vā dhammānudhammappaṭipanno viharati sāmīcippaṭipanno anudhammacārī, so Tathāgataṁ sakkaroti garuṁ karoti māneti pūjeti apaciyati¹ paramāya pūjāya. Tasmātihānanda dhammānudhammappaṭipannā viharissāma sāmīcippaṭipannā anudhammacārinoti. Evañhi vo Ānanda sikkhitabbanti.

Upavāṇatthera

200. Tena kho pana samayena āyasmā Upavāṇo Bhagavato purato ṭhito hoti Bhagavantaṁ bījayamāno. Atha kho Bhagavā āyasmantaṁ Upavāṇaṁ apasāresi “apehi bhikkhu, mā me purato aṭṭhāsī”ti. Atha kho āyasmato Ānandassa etadahosi “ayaṁ kho āyasmā Upavāṇo dīgharattaṁ Bhagavato upaṭṭhāko santikāvacaro samīpacārī, atha ca pana Bhagavā pacchime kāle āyasmantaṁ Upavāṇaṁ apasāreti ‘apehi bhikkhu, mā me purato aṭṭhāsī’ti. Ko nu kho hetu ko paccayo, yaṁ Bhagavā āyasmantaṁ Upavāṇaṁ apasāreti ‘apehi bhikkhu, mā me purato aṭṭhāsī’ti”. Atha kho āyasmā Ānando Bhagavantaṁ etadavoca “ayaṁ bhante āyasmā Upavāṇo dīgharattaṁ Bhagavato upaṭṭhāko santikāvacaro samīpacārī, atha ca pana Bhagavā pacchime kāle āyasmantaṁ Upavāṇaṁ apasāreti ‘apehi bhikkhu, mā me purato aṭṭhāsī’ti, ko nu kho bhante hetu ko paccayo, yaṁ Bhagavā āyasmantaṁ Upavāṇaṁ apasāreti ‘apehi bhikkhu, mā me purato aṭṭhāsī’ti”.Yebhuyyena Ānanda dasasu lokadhātūsu devatā sannipatitā Tathāgataṁ dassanāya, yāvatā Ānanda Kusinārā upavattanaṁ Mallānaṁ Sālavanaṁ samantato dvādasa yojanāni, natthi so padeso vālaggakoṭinitudanamattopi mahesakkhāhi devatāhi apphuṭo. Devatā Ānanda ujjhāyanti “dūrā ca vatamha āgatā Tathāgataṁ dassanāya, kadāci karahaci Tathāgatā loke uppajjanti Arahanto Sammāsambuddhā, ajjeva rattiyā pacchime yāme Tathāgatassa parinibbānaṁ bhavissati, ayaṁ ca mahesakkho bhikkhu Bhagavato purato ṭhito ovārento, na mayaṁ labhāma pacchime kāle Tathāgataṁ dassanāyā”ti.

p. 115 201. Kathaṁbhūtā pana bhante Bhagavā devatā manasikarotīti¹. Santānanda devatā ākāse pathavīsaññiniyo kese pakiriya kandanti, bāhā paggayha kandanti, chinnapātaṁ papatanti², āvaṭṭanti, vivaṭṭanti, “atikhippaṁ Bhagavā parinibbāyissati, atikhippaṁ Sugato parinibbāyissati, atikhippaṁ cakkhuṁ³ loke antaradhāyissatī”ti. Santānanda devatā pathaviyaṁ pathavīsaññiniyo kese pakiriya kandanti, bāhā paggayha kandanti, chinnapātaṁ papatanti, āvaṭṭanti, vivaṭṭanti, “atikhippaṁ Bhagavā parinibbāyissati, atikhippaṁ Sugato parinibbāyissati, atikhippaṁ cakkhuṁ loke antaradhāyissatī”ti. Yā pana tā devatā vītarāgā, tā satā sampajānā adhivāsenti “aniccā saṅkhārā, taṁ kutettha labbhā”ti.

Catusaṁvejanīyaṭhāna

p. 116 202. Pubbe bhante disāsu vassaṁvuṭṭhā¹ bhikkhū āgacchanti Tathāgataṁ dassanāya, te mayaṁ labhāma manobhāvanīye bhikkhū dassanāya, labhāma payirupāsanāya. Bhagavato pana mayaṁ bhante accayena na labhissāma manobhāvanīye bhikkhū dassanāya, na labhissāma payirupāsanāyāti. Cattārimāni Ānanda saddhassa kulaputtassa dassanīyāni saṁvejanīyāni ṭhānāni. Katamāni cattāri, “idha Tathāgato jāto”ti Ānanda saddhassa kulaputtassa dassanīyaṁ saṁvejanīyaṁ ṭhānaṁ. “Idha Tathāgato anuttaraṁ sammāsambodhiṁ abhisambuddho”ti Ānanda saddhassa kulaputtassa dassanīyaṁ saṁvejanīyaṁ ṭhānaṁ. “Idha Tathāgatena anuttaraṁ dhammacakkaṁ pavattitan”ti Ānanda saddhassa kulaputtassa dassanīyaṁ saṁvejanīyaṁ ṭhānaṁ. “Idha Tathāgato anupādisesāya nibbānadhātuyā nibbānaṁ”ti Ānanda saddhassa kulaputtassa dassanīyaṁ saṁvejanīyaṁ ṭhānaṁ. Imāni kho Ānanda cattāri saddhassa kulaputtassa dassanīyāni saṁvejanīyāni ṭhānāni. Āgamissanti kho Ānanda saddhā bhikkhū bhikkhuniyo upāsakā upāsikāyo “idha Tathāgato jāto”tipi, “idha Tathāgato anuttaraṁ sammāsambodhiṁ abhisambuddho”tipi, “idha Tathāgatena anuttaraṁ dhammacakkaṁ pavattitan”tipi, “idha Tathāgato anupādisesāya nibbānadhātuyā nibbānaṁ”tipi. Ye hi keci Ānanda cetiyacārikaṁ āhiṇḍantā pasannacittā kālaṁ karissanti, sabbe te kāyassa bhedā paraṁ maraṇā sugatiṁ saggaṁ lokaṁ upapajjissantīti.

Ānandapucchākathā

203. Kathaṁ mayaṁ bhante mātugāme paṭipajjāmāti. Adassanaṁ Ānandāti. Dassane Bhagavā sati kathaṁ paṭipajjitabbanti. Anālāpo Ānandāti. Ālapantena pana bhante kathaṁ paṭipajjitabbanti. Sati Ānanda upaṭṭhāpetabbāti.

p. 117 204. Kathaṁ mayaṁ bhante Tathāgatassa sarīre paṭipajjāmāti. Abyāvaṭā tumhe Ānanda hotha Tathāgatassa sarīrapūjāya. Iṅgha tumhe Ānanda sāratthe ghaṭatha anuyuñjatha¹ sāratthe appamattā ātāpino pahitattā viharatha. Santānanda khattiyapaṇḍitāpi brāhmaṇapaṇḍitāpi gahapatipaṇḍitāpi Tathāgate abhippasannā, te Tathāgatassa sarīrapūjaṁ karissantīti.

205. Kathaṁ pana bhante Tathāgatassa sarīre paṭipajjitabbanti. Yathā kho Ānanda rañño cakkavattissa sarīre paṭipajjanti, evaṁ Tathāgatassa sarīre paṭipajjitabbanti. Kathaṁ pana bhante rañño cakkavattissa sarīre paṭipajjantīti. Rañño Ānanda cakkavattissa sarīraṁ ahatena vatthena veṭhenti, ahatena vatthena veṭhetvā vihatena kappāsena veṭhenti, vihatena kappāsena veṭhetvā ahatena vatthena veṭhenti, etenupāyena pañcahi yugasatehi rañño cakkavattissa sarīraṁ² veṭhetvā āyasāya teladoṇiyā pakkhipitvā aññissā āyasāya doṇiyā paṭikujjitvā sabbagandhānaṁ citakaṁ karitvā rañño cakkavattissa sarīraṁ jhāpenti, cātumahāpathe³ rañño cakkavattissa thūpaṁ karonti. Evaṁ kho Ānanda rañño cakkavattissa sarīre paṭipajjanti. Yathā kho Ānanda rañño cakkavattissa sarīre paṭipajjanti, evaṁ Tathāgatassa sarīre paṭipajjitabbaṁ, cātumahāpathe Tathāgatassa thūpo kātabbo, tattha ye mālaṁ vā gandhaṁ vā cuṇṇakaṁ⁴ vā āropessanti vā abhivādessanti vā cittaṁ vā pasādessanti, tesaṁ taṁ bhavissati dīgharattaṁ hitāya sukhāya.

Thūpārahapuggala

206. Cattārome Ānanda thūpārahā. Katame cattāro. Tathāgato Arahaṁ Sammāsambuddho thūpāraho, paccekasambuddho thūpāraho, Tathāgatassa sāvako thūpāraho, rājā cakkavattī⁵ thūpārahoti. Kiñcānanda atthavasaṁ paṭicca Tathāgato Arahaṁ Sammāsambuddho thūpāraho. “Ayaṁ tassa Bhagavato Arahato Sammāsambuddhassa thūpo”ti Ānanda bahujanā cittaṁ pasādenti, te tattha cittaṁ pasādetvā kāyassa bhedā paraṁ maraṇā sugatiṁ saggaṁ lokaṁ upapajjanti. Idaṁ kho Ānanda atthavasaṁ paṭicca Tathāgato Arahaṁ Sammāsambuddho thūpāraho. Kiñcānanda atthavasaṁ paṭicca paccekasambuddho thūpāraho. “Ayaṁ tassa Bhagavato paccekasambuddhassa thūpo”ti Ānanda bahujanā cittaṁ pasādenti, te tattha cittaṁ pasādetvā kāyassa bhedā paraṁ maraṇā sugatiṁ saggaṁ lokaṁ upapajjanti. Idaṁ kho Ānanda atthavasaṁ paṭicca paccekasambuddho thūpāraho. Kiñcānanda atthavasaṁ paṭicca Tathāgatassa sāvako thūpāraho. “Ayaṁ tassa Bhagavato Arahato Sammāsambuddhassa sāvakassa thūpo”ti Ānanda bahujanā cittaṁ pasādenti, te tattha cittaṁ pasādetvā kāyassa bhedā paraṁ maraṇā sugatiṁ saggaṁ lokaṁ upapajjanti. Idaṁ kho Ānanda atthavasaṁ paṭicca Tathāgatassa sāvako thūpāraho. Kiñcānanda atthavasaṁ paṭicca rājā cakkavattī thūpāraho. “Ayaṁ tassa dhammikassa dhammarañño thūpo”ti Ānanda bahujanā cittaṁ pasādenti, te tattha cittaṁ pasādetvā kāyassa bhedā paraṁ maraṇā sugatiṁ saggaṁ lokaṁ upapajjanti. Idaṁ kho Ānanda atthavasaṁ paṭicca rājā cakkavattī thūpāraho. Ime kho Ānanda cattāro thūpārahāti.

Ānanda acchariyadhamma

p. 118 207. Atha kho āyasmā Ānando vihāraṁ pavisitvā kapisīsaṁ ālambitvā rodamāno aṭṭhāsi “ahañca vatamhi sekho sakaraṇīyo, satthu ca me parinibbānaṁ bhavissati, yo mama anukampako”ti. Atha kho Bhagavā bhikkhū āmantesi “kahaṁ nu kho bhikkhave Ānando”ti. Eso bhante āyasmā Ānando vihāraṁ pavisitvā kapisīsaṁ ālambitvā rodamāno ṭhito “ahañca vatamhi sekho sakaraṇīyo, satthu ca me parinibbānaṁ bhavissati, yo mama anukampako”ti. Atha kho Bhagavā aññataraṁ bhikkhuṁ āmantesi “ehi tvaṁ bhikkhu mama vacanena Ānandaṁ āmantehi ‘Satthā taṁ āvuso Ānanda āmantetī’ti”. “Evaṁ bhante”ti kho so bhikkhu Bhagavato paṭissutvā yenāyasmā Ānando tenupasaṅkami, upasaṅkamitvā āyasmantaṁ Ānandaṁ etadavoca “Satthā taṁ āvuso Ānanda āmantetī”ti. “Evamāvuso”ti kho āyasmā Ānando tassa bhikkhuno paṭissutvā yena Bhagavā tenupasaṅkami, upasaṅkamitvā Bhagavantaṁ abhivādetvā ekamantaṁ nisīdi, ekamantaṁ nisinnaṁ kho āyasmantaṁ Ānandaṁ Bhagavā etadavoca “alaṁ Ānanda mā soci mā paridevi, nanu etaṁ Ānanda mayā paṭikacceva akkhātaṁ ‘sabbeheva piyehi manāpehi nānābhāvo vinābhāvo aññathābhāvo’, taṁ kutettha Ānanda labbhā, ‘yaṁ taṁ jātaṁ bhūtaṁ saṅkhataṁ palokadhammaṁ, taṁ vata Tathāgatassāpi sarīraṁ mā palujjī’ti, netaṁ ṭhānaṁ vijjati. Dīgharattaṁ kho te Ānanda Tathāgato paccupaṭṭhito mettena kāyakammena hitena sukhena advayena appamāṇena, mettena vacīkammena hitena sukhena advayena appamāṇena, mettena manokammena hitena sukhena advayena appamāṇena. Katapuññosi tvaṁ Ānanda, padhānamanuyuñja khippaṁ hohisi anāsavo”ti.

p. 119 208. Atha kho Bhagavā bhikkhū āmantesi “yepi te bhikkhave ahesuṁ atītamaddhānaṁ Arahanto Sammāsambuddhā, tesampi Bhagavantānaṁ etapparamāyeva upaṭṭhākā ahesuṁ, seyyathāpi mayhaṁ Ānando. Yepi te bhikkhave bhavissanti anāgatamaddhānaṁ Arahanto Sammāsambuddhā, tesampi Bhagavantānaṁ etapparamāyeva upaṭṭhākā bhavissanti, seyyathāpi mayhaṁ Ānando. Paṇḍito bhikkhave Ānando, medhāvī bhikkhave Ānando, jānāti ‘ayaṁ kālo Tathāgataṁ dassanāya upasaṅkamituṁ bhikkhūnaṁ, ayaṁ kālo bhikkhunīnaṁ, ayaṁ kālo upāsakānaṁ, ayaṁ kālo upāsikānaṁ, ayaṁ kālo rañño rājamahāmattānaṁ titthiyānaṁ titthiyasāvakānan”ti.

209. Cattārome bhikkhave acchariyā abbhutā dhammā¹ Ānande. Katame cattāro. Sace bhikkhave bhikkhuparisā Ānandaṁ dassanāya upasaṅkamati, dassanena sā attamanā hoti. Tatra ce Ānando dhammaṁ bhāsati, bhāsitenapi sā attamanā hoti. Atittāva bhikkhave bhikkhuparisā hoti. Atha kho Ānando tuṇhī hoti. Sace bhikkhave bhikkhunīparisā Ānandaṁ dassanāya upasaṅkamati, dassanena sā attamanā hoti. Tatra ce Ānando dhammaṁ bhāsati, bhāsitenapi sā attamanā hoti. Atittāva bhikkhave bhikkhunīparisā hoti. Atha kho Ānando tuṇhī hoti. Sace bhikkhave upāsakaparisā Ānandaṁ dassanāya upasaṅkamati, dassanena sā attamanā hoti. Tatra ce Ānando dhammaṁ bhāsati, bhāsitenapi sā attamanā hoti. Atittāva bhikkhave upāsakaparisā hoti. Atha kho Ānando tuṇhī hoti. Sace bhikkhave upāsikāparisā Ānandaṁ dassanāya upasaṅkamati, dassanena sā attamanā hoti. Tatra ce Ānando dhammaṁ bhāsati, bhāsitenapi sā attamanā hoti. Atittāva bhikkhave upāsikāparisā hoti. Atha kho Ānando tuṇhī hoti. Ime kho bhikkhave cattāro acchariyā abbhutā dhammā Ānande. Cattārome bhikkhave acchariyā abbhutā dhammā raññe cakkavattimhi. Katame cattāro. Sace bhikkhave khattiyaparisā rājānaṁ cakkavattiṁ dassanāya upasaṅkamati, dassanena sā attamanā hoti. Tatra ce rājā cakkavattī bhāsati, bhāsitenapi sā attamanā hoti. Atittāva bhikkhave khattiyaparisā hoti. Atha kho rājā cakkavattī tuṇhī hoti. Sace bhikkhave brāhmaṇaparisā -pa- gahapatiparisā -pa- samaṇaparisā rājānaṁ cakkavattiṁ dassanāya upasaṅkamati, dassanena sā attamanā hoti. Tatra ce rājā cakkavattī bhāsati, bhāsitenapi sā attamanā hoti. Atittāva bhikkhave samaṇaparisā hoti. Atha kho rājā cakkavattī tuṇhī hoti. Evameva kho bhikkhave cattārome acchariyā abbhutā dhammā Ānande. Sace bhikkhave bhikkhuparisā Ānandaṁ dassanāya upasaṅkamati, dassanena sā attamanā hoti. Tatra ce Ānando dhammaṁ bhāsati, bhāsitenapi sā attamanā hoti. Atittāva bhikkhave bhikkhuparisā hoti. Atha kho Ānando tuṇhī hoti. Sace bhikkhave bhikkhunīparisā -pa- upāsakaparisā -pa- upāsikāparisā Ānandaṁ dassanāya upasaṅkamati, dassanena sā attamanā hoti. Tatra ce Ānando dhammaṁ bhāsati, bhāsitenapi sā attamanā hoti. Atittāva bhikkhave upāsikāparisā hoti. Atha kho Ānando tuṇhī hoti. Ime kho bhikkhave cattāro acchariyā abbhutā dhammā Ānandeti.

Mahāsudassanasuttadesanā

p. 121 210. Evaṁ vutte āyasmā Ānando Bhagavantaṁ etadavoca “mā bhante Bhagavā imasmiṁ khuddakanagarake ujjaṅgalanagarake sākhānagarake parinibbāyi. Santi bhante aññāni mahānagarāni. Seyyathidaṁ, Campā Rājagahaṁ Sāvatthī Sāketaṁ Kosambī Bārāṇasī, ettha Bhagavā parinibbāyatu, ettha bahū khattiyamahāsālā brāhmaṇamahāsālā gahapatimahāsālā Tathāgate abhippasannā. Te Tathāgatassa sarīrapūjaṁ karissantī”ti. Māhevaṁ Ānanda avaca, māhevaṁ Ānanda avaca “khuddakanagarakaṁ ujjaṅgalanagarakaṁ sākhānagarakan”ti. Bhūtapubbaṁ Ānanda rājā Mahāsudassano nāma ahosi cakkavattī dhammiko dhammarājā cāturanto vijitāvī janappadatthāvariyappatto sattaratanasamannāgato. Rañño Ānanda Mahāsudassanassa ayaṁ Kusinārā Kusāvatī nāma rājadhānī ahosi, puratthimena ca pacchimena ca dvādasayojanāni āyāmena. Uttarena ca dakkhiṇena ca sattayojanāni vitthārena. Kusāvatī Ānanda rājadhānī iddhā ceva ahosi phītā ca bahujanā ca ākiṇṇamanussā ca subhikkhā ca. Seyyathāpi Ānanda devānaṁ Āḷakamandā nāma rājadhānī iddhā ceva hoti phītā ca bahujanā ca ākiṇṇayakkhā ca subhikkhā ca. Evameva kho Ānanda Kusāvatī rājadhānī iddhā ceva ahosi phītā ca bahujanā ca ākiṇṇamanussā ca subhikkhā ca. Kusāvatī Ānanda rājadhānī dasahi saddehi avivittā ahosi divā ceva rattiṁ ca. Seyyathidaṁ, hatthisaddena assasaddena rathasaddena bherisaddena mudiṅgasaddena vīṇāsaddena gītasaddena saṅkhasaddena sammasaddena pāṇitāḷasaddena “asnātha pivatha khādathā”ti dasamena saddena. Gaccha tvaṁ Ānanda Kusināraṁ pavisitvā Kosinārakānaṁ Mallānaṁ ārocehi “ajja kho Vāseṭṭhā rattiyā pacchime yāme Tathāgatassa parinibbānaṁ bhavissati, abhikkamatha Vāseṭṭhā, abhikkamatha Vāseṭṭhā, mā pacchā vippaṭisārino ahuvattha ‘amhākaṁ ca no gāmakkhette Tathāgatassa parinibbānaṁ ahosi, na mayaṁ labhimhā pacchime kāle Tathāgataṁ dassanāyā’ti”. “Evaṁ bhante”ti kho āyasmā Ānando Bhagavato paṭissutvā nivāsetvā pattacīvaramādāya attadutiyo Kusināraṁ pāvisi.

Mallānaṁ vandanā

p. 122 211. Tena kho pana samayena Kosinārakā Mallā sandhāgāre¹ sannipatitā honti kenacideva karaṇīyena. Atha kho āyasmā Ānando yena Kosinārakānaṁ Mallānaṁ sandhāgāraṁ tenupasaṅkami, upasaṅkamitvā Kosinārakānaṁ Mallānaṁ ārocesi “ajja kho Vāseṭṭhā rattiyā pacchime yāme Tathāgatassa parinibbānaṁ bhavissati, abhikkamatha Vāseṭṭhā, abhikkamatha Vāseṭṭhā, mā pacchā vippaṭisārino ahuvattha ‘amhākaṁ ca no gāmakkhette Tathāgatassa parinibbānaṁ ahosi, na mayaṁ labhimhā pacchime kāle Tathāgataṁ dassanāyā’ti”. Idamāyasmato Ānandassa vacanaṁ sutvā Mallā ca Mallaputtā ca Mallasuṇisā ca Mallapajāpatiyo ca aghāvino dummanā cetodukkhasamappitā appekacce kese pakiriya kandanti, bāhā paggayha kandanti, chinnapātaṁ papatanti, āvaṭṭanti, vivaṭṭanti, “atikhippaṁ Bhagavā parinibbāyissati, atikhippaṁ Sugato parinibbāyissati, atikhippaṁ cakkhuṁ loke antaradhāyissatī”ti. Atha kho Mallā ca Mallaputtā ca Mallasuṇisā ca Mallapajāpatiyo ca aghāvino dummanā cetodukkhasamappitā yena upavattanaṁ Mallānaṁ Sālavanaṁ, yenāyasmā Ānando tenupasaṅkamiṁsu. Atha kho āyasmato Ānandassa etadahosi “sace kho ahaṁ Kosinārake malle ekamekaṁ Bhagavantaṁ vandāpessāmi, avandito Bhagavā Kosinārakehi Mallehi bhavissati, athāyaṁ ratti vibhāyissati. Yaṁnūnāhaṁ Kosinārake Malle kulaparivattaso kulaparivattaso ṭhapetvā Bhagavantaṁ vandāpeyyaṁ ‘itthannāmo bhante Mallo saputto sabhariyo sapariso sāmacco Bhagavato

Subhaddaparibbājakavatthu

p. 123 212. Tena kho pana samayena Subhaddo nāma paribbājako Kusinārāyaṁ paṭivasati. Assosi kho Subhaddo paribbājako “ajja kira rattiyā pacchime yāme samaṇassa Gotamassa parinibbānaṁ bhavissatī”ti. Atha kho Subhaddassa paribbājakassa etadahosi “sutaṁ kho pana metaṁ paribbājakānaṁ vuḍḍhānaṁ mahallakānaṁ ācariyapācariyānaṁ bhāsamānānaṁ ‘kadāci karahaci Tathāgatā loke uppajjanti Arahanto Sammāsambuddhā’ti. Ajjeva rattiyā pacchime yāme samaṇassa Gotamassa parinibbānaṁ bhavissati, atthi ca me ayaṁ kaṅkhādhammo uppanno, evaṁ pasanno ahaṁ samaṇe Gotame ‘pahoti me samaṇo Gotamo tathā dhammaṁ desetuṁ, yathāhaṁ imaṁ kaṅkhādhammaṁ pajaheyyan’ti”. Atha kho Subhaddo paribbājako yena upavattanaṁ Mallānaṁ Sālavanaṁ, yenāyasmā Ānando tenupasaṅkami, upasaṅkamitvā āyasmantaṁ Ānandaṁ etadavoca “sutaṁ metaṁ bho Ānanda paribbājakānaṁ vuḍḍhānaṁ mahallakānaṁ ācariyapācariyānaṁ bhāsamānānaṁ ‘kadāci karahaci Tathāgatā loke uppajjanti Arahanto Sammāsambuddhā’ti. Ajjeva rattiyā pacchime yāme samaṇassa Gotamassa parinibbānaṁ bhavissati, atthi ca me ayaṁ kaṅkhādhammo uppanno. Evaṁ pasanno ahaṁ samaṇe Gotame ‘pahoti me samaṇo Gotamo tathā dhammaṁ desetuṁ, yathāhaṁ imaṁ kaṅkhādhammaṁ pajaheyyan’ti. Sādhāhaṁ bho Ānanda labheyyaṁ samaṇaṁ Gotamaṁ dassanāyā”ti. Evaṁ vutte āyasmā Ānando Subhaddaṁ paribbājakaṁ etadavoca “alaṁ āvuso Subhadda, mā Tathāgataṁ viheṭhesi, kilanto Bhagavā”ti. Dutiyampi kho Subhaddo paribbājako -pa-. Tatiyampi kho Subhaddo paribbājako āyasmantaṁ Ānandaṁ etadavoca “sutaṁ metaṁ bho Ānanda paribbājakānaṁ vuḍḍhānaṁ mahallakānaṁ ācariyapācariyānaṁ bhāsamānānaṁ ‘kadāci karahaci Tathāgatā loke uppajjanti Arahanto Sammāsambuddhā’ti. Ajjeva rattiyā pacchime yāme samaṇassa Gotamassa parinibbānaṁ bhavissati, atthi ca me ayaṁ kaṅkhādhammo uppanno. Evaṁ pasanno ahaṁ samaṇe Gotame ‘pahoti me samaṇo Gotamo tathā dhammaṁ desetuṁ, yathāhaṁ imaṁ kaṅkhādhammaṁ pajaheyyan’ti. Sādhāhaṁ bho Ānanda labheyyaṁ samaṇaṁ Gotamaṁ dassanāyā” ti. Tatiyampi kho āyasmā Ānando Subhaddaṁ paribbājakaṁ etadavoca “alaṁ āvuso Subhadda, mā Tathāgataṁ viheṭhesi, kilanto Bhagavā”ti.

p. 124 213. Assosi kho Bhagavā āyasmato Ānandassa Subhaddena paribbājakena saddhiṁ imaṁ kathāsallāpaṁ. Atha kho Bhagavā āyasmantaṁ Ānandaṁ āmantesi “alaṁ Ānanda mā Subhaddaṁ vāresi, labhataṁ Ānanda Subhaddo Tathāgataṁ dassanāya. Yaṁ kiñci maṁ Subhaddo pucchissati, sabbaṁ taṁ aññāpekkhova pucchissati, no vihesāpekkho. Yañcassāhaṁ puṭṭho byākarissāmi, taṁ khippameva ājānissatī”ti. Atha kho āyasmā Ānando Subhaddaṁ paribbājakaṁ etadavoca “gacchāvuso Subhadda, karoti te Bhagavā okāsan”ti. Atha kho Subhaddo paribbājako yena Bhagavā tenupasaṅkami, upasaṅkamitvā Bhagavatā saddhiṁ sammodi, sammodanīyaṁ kathaṁ sāraṇīyaṁ Vītisāretvā ekamantaṁ nisīdi, ekamantaṁ nisinno kho Subhaddo paribbājako Bhagavantaṁ etadavoca “yeme bho Gotama samaṇabrāhmaṇā saṅghino gaṇino gaṇācariyā ñātā yasassino titthakarā sādhusammatā bahujanassa. Seyyathidaṁ, Pūraṇo Kassapo Makkhali Gosālo Ajito Kesakambalo Pakudho Kaccāyano Sañcayo Belaṭṭhaputto Nigaṇṭho Nāṭaputto, sabbete sakāya paṭiññāya abbhaññiṁsu, sabbeva na abbhaññiṁsu, udāhu ekacce abbhaññiṁsu, ekacce na abbhaññiṁsū”ti. Alaṁ Subhadda tiṭṭhatetaṁ “sabbete sakāya paṭiññāya abbhaññiṁsu, sabbeva na abbhaññiṁsu, udāhu ekacce abbhaññiṁsu, ekacce na abbhaññiṁsū”ti. Dhammaṁ te Subhadda desessāmi, taṁ suṇāhi sādhukaṁ manasikarohi, bhāsissāmīti. “Evaṁ bhante”ti kho Subhaddo paribbājako Bhagavato paccassosi. Bhagavā etadavoca–

214. “Yasmiṁ kho Subhadda dhammavinaye ariyo aṭṭhaṅgiko maggo na upalabbhati, samaṇopi tattha na upalabbhati, dutiyopi tattha samaṇo na upalabbhati, tatiyopi tattha samaṇo na upalabbhati, catutthopi tattha samaṇo na upalabbhati. Yasmiṁ ca kho Subhadda dhammavinaye ariyo aṭṭhaṅgiko maggo upalabbhati, samaṇopi tattha upalabbhati, dutiyopi tattha samaṇo upalabbhati, tatiyopi tattha samaṇo upalabbhati, catutthopi tattha samaṇo upalabbhati. Imasmiṁ kho Subhadda dhammavinaye ariyo aṭṭhaṅgiko maggo upalabbhati, idheva Subhadda samaṇo, idha dutiyo samaṇo, idha tatiyo samaṇo, idha catuttho samaṇo, suññā parappavādā samaṇebhi aññehi¹. Ime ca² Subhadda bhikkhū sammā vihareyyuṁ, asuñño loko arahantehi assāti. Ekūnatiṁso vayasā Subhadda, Yaṁ pabbajiṁ kiṁkusalānu-esī. Vassāni paññāsa samādhikāni, Yato ahaṁ pabbajito Subhadda. Ñāyassa dhammassa padesavattī, Ito bahiddhā samaṇopi natthi. Dutiyopi samaṇo natthi. Tatiyopi samaṇo natthi. Catutthopi samaṇo natthi suññā parappavādā samaṇebhi aññehi. Ime ca Subhadda bhikkhū sammā vihareyyuṁ, asuñño loko arahantehi assā”ti.

p. 125 215. Evaṁ vutte Subhaddo paribbājako Bhagavantaṁ etadavoca “abhikkantaṁ bhante, abhikkantaṁ bhante, seyyathāpi bhante nikkujjitaṁ vā ukkujjeyya, paṭicchannaṁ vā vivareyya, mūḷhassa vā maggaṁ ācikkheyya, andhakāre vā telapajjotaṁ dhāreyya ‘cakkhumanto rūpāni dakkhantī’ti. Evamevaṁ Bhagavatā anekapariyāyena dhammo pakāsito, esāhaṁ bhante Bhagavantaṁ saraṇaṁ gacchāmi dhammañca bhikkhusaṁghañca, labheyyāhaṁ bhante Bhagavato santike pabbajjaṁ, labheyyaṁ upasampadan”ti. Yo kho Subhadda aññatitthiyapubbo imasmiṁ dhammavinaye ākaṅkhati pabbajjaṁ, ākaṅkhati upasampadaṁ, so cattāro māse parivasati, catunnaṁ māsānaṁ accayena āraddhacittā bhikkhū pabbājenti upasampādenti bhikkhubhāvāya. Api ca mettha puggalavemattatā viditāti. Sace bhante aññatitthiyapubbā imasmiṁ dhammavinaye ākaṅkhantā pabbajjaṁ ākaṅkhantā upasampadaṁ cattāro māse parivasanti, catunnaṁ māsānaṁ accayena āraddhacittā bhikkhū pabbājenti upasampādenti bhikkhubhāvāya. Ahaṁ cattāri vassāni parivasissāmi, catunnaṁ vassānaṁ accayena āraddhacittā bhikkhū pabbājentu upasampādentu bhikkhubhāvāyāti. Atha kho Bhagavā āyasmantaṁ Ānandaṁ āmantesi “tenahānanda Subhaddaṁ pabbājehī”ti. “Evaṁ bhante”ti kho āyasmā Ānando Bhagavato paccassosi. Atha kho Subhaddo paribbājako āyasmantaṁ Ānandaṁ etadavoca “lābhā vo āvuso Ānanda, suladdhaṁ vo āvuso Ānanda, ye ettha satthu¹ sammukhā antevāsikābhisekena abhisittā”ti. Alattha kho Subhaddo paribbājako Bhagavato santike pabbajjaṁ, alattha upasampadaṁ. Acirūpasampanno kho panāyasmā Subhaddo eko vūpakaṭṭho appamatto ātāpī pahitatto viharanto nacirasseva ‘yassatthāya kulaputtā sammadeva agārasmā anagāriyaṁ pabbajanti’, tadanuttaraṁ brahmacariyapariyosānaṁ diṭṭheva dhamme sayaṁ abhiññā sacchikatvā upasampajja vihāsi. “Khīṇā jāti, vusitaṁ brahmacariyaṁ, kataṁ karaṇīyaṁ, nāparaṁ itthattāyā”ti abbhaññāsi. Aññataro kho panāyasmā Subhaddo arahataṁ ahosi. So Bhagavato pacchimo sakkhisāvako ahosīti.

Tathāgatapacchimavācā

p. 126 216. Atha kho Bhagavā āyasmantaṁ Ānandaṁ āmantesi “siyā kho panānanda tumhākaṁ evamassa ‘atītasatthukaṁ pāvacanaṁ, natthi no Satthā’ti. Na kho panetaṁ Ānanda evaṁ daṭṭhabbaṁ. Yo vo Ānanda mayā dhammo ca vinayo ca desito paññatto, so vo mamaccayena Satthā. Yathā kho panānanda etarahi bhikkhū aññamaññaṁ āvusovādena samudācaranti, na kho mamaccayena evaṁ samudācaritabbaṁ. Theratarena Ānanda bhikkhunā navakataro bhikkhu nāmena vā gottena vā āvusovādena vā samudācaritabbo, navakatarena bhikkhunā therataro bhikkhu ‘bhante’ti vā ‘āyasmā’ti vā samudācaritabbo. Ākaṅkhamāno Ānanda saṁgho mamaccayena khuddānukhuddakāni sikkhāpadāni samūhanatu. Channassa Ānanda bhikkhuno mamaccayena brahmadaṇḍo dātabbo”ti. Katamo pana bhante brahmadaṇḍoti. Channo Ānanda bhikkhu yaṁ iccheyya, taṁ vadeyya. So bhikkhūhi neva vattabbo, na ovaditabbo, na anusāsitabboti.

p. 127 217. Atha kho Bhagavā bhikkhū āmantesi “siyā kho pana bhikkhave ekabhikkhussāpi kaṅkhā vā vimati vā Buddhe vā dhamme vā saṁghe vā magge vā paṭipadāya vā, pucchatha bhikkhave, mā pacchā vippaṭisārino ahuvattha ‘sammukhībhūto no Satthā ahosi. Na mayaṁ sakkhimhā Bhagavantaṁ sammukhā paṭipucchitun’ti”. Evaṁ vutte te bhikkhū tuṇhī ahesuṁ. Dutiyampi kho Bhagavā -pa-. Tatiyampi kho Bhagavā bhikkhū āmantesi “siyā kho pana bhikkhave ekabhikkhussāpi kaṅkhā vā vimati vā Buddhe vā dhamme vā saṁghe vā magge vā paṭipadāya vā, pucchatha bhikkhave, mā pacchā vippaṭisārino ahuvattha ‘sammukhībhūto no satthā ahosi. Na mayaṁ sakkhimhā Bhagavantaṁ sammukhā paṭipucchitun’ti”. Tatiyampi kho te bhikkhū tuṇhī ahesuṁ. Atha kho Bhagavā bhikkhū āmantesi “siyā kho pana bhikkhave Satthugāravenapi na puccheyyātha. Sahāyakopi bhikkhave sahāyakassa ārocetū”ti. Evaṁ vutte te bhikkhū tuṇhī ahesuṁ. Atha kho āyasmā Ānando Bhagavantaṁ etadavoca “acchariyaṁ bhante, abbhutaṁ bhante, evaṁ pasanno ahaṁ bhante imasmiṁ bhikkhusaṁghe ‘natthi ekabhikkhussāpi kaṅkhā vā vimati vā Buddhe vā dhamme vā saṁghe vā magge vā paṭipadāya vā’ti”. Pasādā kho tvaṁ Ānanda vadesi, ñāṇameva hettha Ānanda Tathāgatassa. Natthi imasmiṁ bhikkhusaṁghe ekabhikkhussāpi kaṅkhā vā vimati vā Buddhe vā dhamme vā saṁghe vā magge vā paṭipadāya vā. Imesaṁ hi Ānanda pañcannaṁ bhikkhusatānaṁ yo pacchimako bhikkhu, so sotāpanno avinipātadhammo niyato sambodhiparāyaṇoti.

p. 128 218. Atha kho Bhagavā bhikkhū āmantesi “handa dāni bhikkhave āmantayāmi vo, vayadhammā saṅkhārā appamādena sampādethā”ti. Ayaṁ Tathāgatassa pacchimā vācā.

Parinibbutakathā

219. Atha kho Bhagavā paṭhamaṁ jhānaṁ samāpajji, paṭhamajjhānā vuṭṭhahitvā dutiyaṁ jhānaṁ samāpajji, dutiyajjhānā vuṭṭhahitvā tatiyaṁ jhānaṁ samāpajji, tatiyajjhānā vuṭṭhahitvā catutthaṁ jhānaṁ samāpajji, catutthajjhānā vuṭṭhahitvā ākāsānañcāyatanaṁ samāpajji, ākāsānañcāyatanasamāpattiyā vuṭṭhahitvā viññāṇañcāyatanaṁ samāpajji, viññāṇañcāyatanasamāpattiyā vuṭṭhahitvā ākiñcaññāyatanaṁ samāpajji, ākiñcaññāyatanasamāpattiyā vuṭṭhahitvā nevasaññānāsaññāyatanaṁ samāpajji, nevasaññānāsaññāyatanasamāpattiyā vuṭṭhahitvā saññāvedayitanirodhaṁ samāpajji. Atha kho āyasmā Ānando āyasmantaṁ Anuruddhaṁ etadavoca “nibbānaṁ bhante Anuruddha Bhagavā”ti. Nāvuso Ānanda Bhagavā nibbānaṁ, saññāvedayitanirodhaṁ samāpannoti. Athakho Bhagavā saññāvedayitanirodhasamāpattiyā vuṭṭhahitvā nevasaññānāsaññāyatanaṁ samāpajji, nevasaññānāsaññāyatanasamāpattiyā vuṭṭhahitvā ākiñcaññāyatanaṁ samāpajji, ākiñcaññāyatanasamāpattiyā vuṭṭhahitvā viññāṇañcāyatanaṁ samāpajji, viññāṇañcāyatanasamāpattiyā vuṭṭhahitvā ākāsānañcāyatanaṁ samāpajji, ākāsānañcāyatanasamāpattiyā vuṭṭhahitvā catutthaṁ jhānaṁ samāpajji, catutthajjhānā vuṭṭhahitvā tatiyaṁ jhānaṁ samāpajji, tatiyajjhānā vuṭṭhahitvā dutiyaṁ jhānaṁ samāpajji, dutiyajjhānā vuṭṭhahitvā paṭhamaṁ jhānaṁ samāpajji, paṭhamajjhānā vuṭṭhahitvā dutiyaṁ jhānaṁ samāpajji, dutiyajjhānā vuṭṭhahitvā tatiyaṁ jhānaṁ samāpajji, tatiyajjhānā vuṭṭhahitvā catutthaṁ jhānaṁ samāpajji, catutthajjhānā vuṭṭhahitvā samanantarā Bhagavā parinibbāyi.

220. Parinibbute Bhagavati saha parinibbānā mahābhūmicālo ahosi bhiṁsanako salomahaṁso. Devadundubhiyo ca phaliṁsu. Parinibbute Bhagavati saha parinibbānā Brahmāsahampati imaṁ gāthaṁ abhāsi. “Sabbeva nikkhipissanti, bhūtā loke samussayaṁ. Yattha etādiso Satthā, loke appaṭipuggalo. Tathāgato balappatto, Sambuddho nibbānaṁ”ti.

p. 129 221. Parinibbute Bhagavati saha parinibbānā Sakko Devānamindo imaṁ gāthaṁ abhāsi. “Aniccā vata saṅkhārā, uppādavayadhammino. Uppajjitvā nirujjhanti, tesaṁ vūpasamo sukho”ti.

222. Parinibbute Bhagavati saha parinibbānā āyasmā Anuruddho imā gāthāyo abhāsi. “Nāhu assāsapassāso, ṭhitacittassa tādino. Anejo santimārabbha, yaṁ kālamakarī muni. Asallīnena cittena, vedanaṁ ajjhavāsayi. Pajjotasseva nibbānaṁ, vimokkho cetaso ahū”ti.

223. Parinibbute Bhagavati saha parinibbānā āyasmā Ānando imaṁ gāthaṁ abhāsi. “Tadāsi yaṁ bhiṁsanakaṁ, tadāsi lomahaṁsanaṁ. Sabbākāravarūpete, Sambuddhe parinibbute”ti.

224. Parinibbute Bhagavati ye te tattha bhikkhū avītarāgā appekacce bāhā paggayha kandanti, chinnapātaṁ papatanti, āvaṭṭanti, vivaṭṭanti, “atikhippaṁ Bhagavā parinibbuto, atikhippaṁ Sugato parinibbuto, atikhippaṁ cakkhuṁ loke antarahito”ti. Ye pana te bhikkhū vītarāgā, te satā sampajānā adhivāsenti “aniccā saṅkhārā, taṁ kutettha labbhā”ti.

225. Atha kho āyasmā Anuruddho bhikkhū āmantesi “alaṁ āvuso mā socittha mā paridevittha. Nanu etaṁ āvuso Bhagavatā paṭikacceva akkhātaṁ ‘sabbeheva piyehi manāpehi nānābhāvo vinābhāvo aññathābhāvo’. Taṁ kutettha āvuso labbhā, ‘yaṁ taṁ jātaṁ bhūtaṁ saṅkhataṁ palokadhammaṁ, taṁ vata mā palujjī’ti, netaṁ ṭhānaṁ vijjati. Devatā āvuso ujjhāyantī”ti. Kathaṁbhūtā pana bhante āyasmā Anuruddho devatā manasi karotīti¹. Santāvuso Ānanda devatā ākāse pathavīsaññiniyo kese pakiriya kandanti, bāhā paggayha kandanti, chinnapātaṁ papatanti, āvaṭṭanti, vivaṭṭanti, “atikhippaṁ Bhagavā parinibbuto, atikhippaṁ Sugato parinibbuto, atikhippaṁ cakkhuṁ loke antarahito”ti. Santāvuso Ānanda devatā pathaviyā pathavīsaññiniyo kese pakiriya kandanti, bāhā paggayha kandanti, chinnapātaṁ papatanti, āvaṭṭanti, vivaṭṭanti, “atikhippaṁ Bhagavā parinibbuto, atikhippaṁ Sugato parinibbuto, atikhippaṁ cakkhuṁ loke antarahito”ti. Yā pana tā devatā vītarāgā. Tā satā sampajānā adhivāsenti “aniccā saṅkhārā, taṁ kutettha labbhā”ti. Atha kho āyasmā ca Anuruddho āyasmā ca Ānando taṁ rattāvasesaṁ dhammiyā kathāya vītināmesuṁ.

p. 130 226. Atha kho āyasmā Anuruddho āyasmantaṁ Ānandaṁ āmantesi “gacchāvuso Ānanda Kusināraṁ pavisitvā Kosinārakānaṁ Mallānaṁ ārocehi ‘nibbānaṁ Vāseṭṭhā Bhagavā, yassadāni kālaṁ maññathā’ti”. “Evaṁ bhante”ti kho āyasmā Ānando āyasmato Anuruddhassa paṭissutvā pubbaṇhasamayaṁ nivāsetvā pattacīvaramādāya attadutiyo Kusināraṁ pāvisi. Tena kho pana samayena Kosinārakā Mallā sandhāgāre sannipatitā honti teneva karaṇīyena. Atha kho āyasmā Ānando yena Kosinārakānaṁ Mallānaṁ sandhāgāraṁ tenupasaṅkami, upasaṅkamitvā Kosinārakānaṁ Mallānaṁ ārocesi “nibbānaṁ Vāseṭṭhā Bhagavā, yassadāni kālaṁ maññathā”ti. Idamāyasmato Ānandassa vacanaṁ sutvā Mallā ca Mallaputtā ca Mallasuṇisā ca Mallapajāpatiyo ca aghāvino dummanā cetodukkhasamappitā appekacce kese pakiriya kandanti, bāhā paggayha kandanti, chinnapātaṁ papatanti, āvaṭṭanti, vivaṭṭanti, “atikhippaṁ Bhagavāparinibbuto, atikhippaṁ Sugato parinibbuto, atikhippaṁ cakkhuṁ loke antarahito”ti.

Buddhasarīrapūjā

p. 131 227. Atha kho Kosinārakā Mallā purise āṇāpesuṁ “tena hi bhaṇe Kusinārāyaṁ gandhamālañca sabbañca tāḷāvacaraṁ sannipātethā”ti. Atha kho Kosinārakā Mallā gandhamālañca sabbañca tāḷāvacaraṁ pañca ca dussayugasatāni ādāya yena upavattanaṁ Mallānaṁ Sālavanaṁ, yena Bhagavato sarīraṁ tenupasaṅkamiṁsu, upasaṅkamitvā Bhagavato sarīraṁ naccehi gītehi vāditehi mālehi gandhehi sakkarontā garuṁ karontā mānentā pūjentā celavitānāni karontā maṇḍalamāḷe paṭiyādentā ekadivasaṁ vītināmesuṁ. Atha kho Kosinārakānaṁ Mallānaṁ etadahosi “ativikālo kho ajja Bhagavato sarīraṁ jhāpetuṁ, sve dāni mayaṁ Bhagavato sarīraṁ jhāpessāmā”ti. Atha kho Kosinārakā Mallā Bhagavato sarīraṁ naccehi gītehi vāditehi mālehi gandhehi sakkarontā garuṁ karontā mānentā pūjentā celavitānāni karontā maṇḍalamāḷe paṭiyādentā dutiyampi divasaṁ vītināmesuṁ, tatiyampi divasaṁ vītināmesuṁ, catutthampi divasaṁ vītināmesuṁ, pañcamampi divasaṁ vītināmesuṁ, chaṭṭhampi divasaṁ vītināmesuṁ. Atha kho sattamaṁ divasaṁ Kosinārakānaṁ Mallānaṁ etadahosi “mayaṁ Bhagavato sarīraṁ naccehi gītehi vāditehi mālehi gandhehi sakkarontā garuṁ karontā mānentā pūjentā dakkhiṇena dakkhiṇaṁ nagarassa haritvā bāhirena bāhiraṁ dakkhiṇato nagarassa Bhagavato sarīraṁ jhāpessāmā”ti.

228. Tena kho pana samayena aṭṭha Mallapāmokkhā sīsaṁnhātā ahatāni vatthāni nivatthā “mayaṁ Bhagavato sarīraṁ uccāressāmā”ti. Na sakkonti uccāretuṁ. Atha kho Kosinārakā Mallā āyasmantaṁ Anuruddhaṁ etadavocuṁ “ko nu kho bhante Anuruddha hetu ko paccayo, yenime aṭṭha Mallapāmokkhā sīsaṁnhātā ahatāni vatthāni nivatthā ‘mayaṁ Bhagavato sarīraṁ uccāressāmā’ti na sakkonti uccāretun”ti. Aññathā kho Vāseṭṭhā tumhākaṁ adhippāyo, aññathā devatānaṁ adhippāyoti. Kathaṁ pana bhante devatānaṁ adhippāyoti. Tumhākaṁ kho Vāseṭṭhā adhippāyo “mayaṁ Bhagavato sarīraṁ naccehi gītehi vāditehi mālehi gandhehi sakkarontā garuṁ karontā mānentā pūjentā dakkhiṇena dakkhiṇaṁ nagarassa haritvā bāhirena bāhiraṁ dakkhiṇato nagarassa Bhagavato sarīraṁ jhāpessāmā”ti. Devatānaṁ kho Vāseṭṭhā adhippāyo “mayaṁ Bhagavato sarīraṁ dibbehi naccehi gītehi vāditehi mālehi gandhehi sakkarontā garuṁ karontā mānentā pūjentā uttarena uttaraṁ nagarassa haritvā uttarena dvārena nagaraṁ pavesetvā majjhena majjhaṁ nagarassa haritvā puratthimena dvārena nikkhamitvā puratthimato nagarassa Makuṭabandhanaṁ nāma Mallānaṁ cetiyaṁ, ettha Bhagavato sarīraṁ jhāpessāmā”ti. Yathā bhante devatānaṁ adhippāyo, tathā hotūti.

p. 132 229. Tena kho pana samayena Kusinārā yāva sandhisamalasaṁkaṭīrā jaṇṇumattena odhinā mandāravapupphehi santhatā¹ hoti. Atha kho devatā ca Kosinārakā ca Mallā Bhagavato sarīraṁ dibbehi ca mānusakehi ca naccehi gītehi vāditehi mālehi gandhehi sakkarontā garuṁ karontā mānentā pūjentā uttarena uttaraṁ nagarassa haritvā uttarena dvārena nagaraṁ pavesetvā majjhena majjhaṁ nagarassa haritvā puratthimena dvārena nikkhamitvā puratthimato nagarassa Makuṭabandhanaṁ nāma Mallānaṁ cetiyaṁ, ettha ca Bhagavato sarīraṁ nikkhipiṁsu.

230. Atha kho Kosinārakā Mallā āyasmantaṁ Ānandaṁ etadavocuṁ “kathaṁ mayaṁ bhante Ānanda Tathāgatassa sarīre paṭipajjāmā”ti. Yathā kho Vāseṭṭhā rañño cakkavattissa sarīre paṭipajjanti, evaṁ Tathāgatassa sarīre paṭipajjitabbanti. Kathaṁ pana bhante Ānanda rañño cakkavattissa sarīre paṭipajjantīti. Rañño Vāseṭṭhā cakkavattissa sarīraṁ ahatena vatthena veṭhenti, ahatena vatthena veṭhetvā vihatena kappāsena veṭhenti, vihatena kappāsena veṭhetvā ahatena vatthena veṭhenti, etena upāyena pañcahi yugasatehi rañño cakkavattissa sarīraṁ veṭhetvā āyasāya teladoṇiyā pakkhipitvā aññissā āyasāya doṇiyā paṭikujjitvā sabbagandhānaṁ citakaṁ karitvā rañño cakkavattissa sarīraṁ jhāpenti. Cātumahāpathe rañño cakkavattissa thūpaṁ karonti. Evaṁ kho Vāseṭṭhā rañño cakkavattissa sarīre paṭipajjanti. Yathā kho Vāseṭṭhā rañño cakkavattissa sarīre paṭipajjanti. Evaṁ Tathāgatassa sarīre paṭipajjitabbaṁ. Cātumahāpathe Tathāgatassa thūpo kātabbo, tattha ye mālaṁ vā gandhaṁ vā cuṇṇakaṁ vā āropessanti vā abhivādessanti vā cittaṁ vā pasādessanti, tesaṁ taṁ bhavissati dīgharattaṁ hitāya sukhāyāti. Atha kho Kosinārakā Mallā purise āṇāpesuṁ “tena hi bhaṇe Mallānaṁ vihataṁ kappāsaṁ sannipātethā”ti. Atha kho Kosinārakā Mallā Bhagavato sarīraṁ ahatena vatthena veṭhetvā vihatena kappāsena veṭhesuṁ, vihatena kappāsena veṭhetvā ahatena vatthena veṭhesuṁ. Etena upāyena pañcahi yugasatehi Bhagavato sarīraṁ veṭhetvā āyasāya teladoṇiyā pakkhipitvā aññissā āyasāya doṇiyā paṭikujjitvā sabbagandhānaṁ citakaṁ karitvā Bhagavato sarīraṁ citakaṁ āropesuṁ.

Mahākassapattheravatthu

p. 133 231. Tena kho pana samayena āyasmā Mahākassapo Pāvāya Kusināraṁ addhānamaggappaṭipanno hoti mahatā bhikkhusaṁghena saddhiṁ pañcamattehi bhikkhusatehi. Atha kho āyasmā Mahākassapo maggā okkamma aññatarasmiṁ rukkhamūle nisīdi. Tena kho pana samayena aññataro ājīvako Kusinārāya mandāravapupphaṁ gahetvā Pāvaṁ addhānamaggappaṭipanno hoti. Addasā kho āyasmā Mahākassapo taṁ Ājīvakaṁ dūratova āgacchantaṁ, disvā taṁ Ājīvakaṁ etadavoca “apāvuso amhākaṁ Satthāraṁ jānāsī”ti. Āmāvuso jānāmi, ajja sattāhanibbānaṁ samaṇo Gotamo, tato me idaṁ mandāravapupphaṁ gahitanti. Tattha ye te bhikkhū avītarāgā appekacce bāhā paggayha kandanti, chinnapātaṁ papatanti, āvaṭṭanti, vivaṭṭanti, “atikhippaṁ Bhagavā parinibbuto, atikhippaṁ Sugatoparinibbuto, atikhippaṁ cakkhuṁ loke antarahito”ti. Ye pana te bhikkhū vītarāgā, te satā sampajānā adhivāsenti “aniccā saṅkhārā, taṁ kutettha labbhā”ti.

232. Tena kho pana samayena Subhaddo nāma vuddhapabbajito tassaṁ parisāyaṁ nisinno hoti. Atha kho Subhaddo vuddhapabbajito te bhikkhū etadavoca “alaṁ āvuso mā socittha, mā paridevittha, sumuttā mayaṁ tena mahāsamaṇena, upaddutā ca homa ‘idaṁ vo kappati, idaṁ vo na kappatī’ti. Idāni pana mayaṁ yaṁ icchissāma, taṁ karissāma, yaṁ na icchissāma, na taṁ karissāmā”ti. Atha kho āyasmā Mahākassapo bhikkhū āmantesi “alaṁ āvuso mā socittha, mā paridevittha. Nanu etaṁ āvuso Bhagavatā paṭikacceva akkhātaṁ ‘sabbeheva piyehi manāpehi nānābhāvo vinābhāvo aññathābhāvo’. Taṁ kutettha āvuso labbhā, ‘yaṁ taṁ jātaṁ bhūtaṁ saṅkhataṁ palokadhammaṁ, taṁ Tathāgatassāpi sarīraṁ mā palujjī’ti, netaṁ ṭhānaṁ vijjatī”ti.

p. 134 233. Tena kho pana samayena cattāro Mallapāmokkhā sīsaṁnhātā ahatāni vatthāni nivatthā “mayaṁ Bhagavato citakaṁ āḷimpessāmā”ti na sakkonti āḷimpetuṁ. Atha kho Kosinārakā Mallā āyasmantaṁ Anuruddhaṁ etadavocuṁ “ko nu kho bhante Anuruddha hetu ko paccayo, yenime cattāro Mallapāmokkhā sīsaṁnhātā ahatāni vatthāni nivatthā ‘mayaṁ Bhagavato citakaṁ āḷimpessāmā’ti na sakkonti āḷimpetun”ti. Aññathā kho Vāseṭṭhā devatānaṁ adhippāyoti. Kathaṁ pana bhante devatānaṁ adhippāyoti. Devatānaṁ kho Vāseṭṭhā adhippāyo “ayaṁ āyasmā Mahākassapo Pāvāya Kusināraṁ addhānamaggappaṭipanno mahatā bhikkhusaṁghena saddhiṁ pañcamattehi bhikkhusatehi. Na tāva Bhagavato citako pajjalissati, yāvāyasmā Mahākassapo Bhagavato pāde sirasā na vandissatī”ti. Yathā bhante devatānaṁ adhippāyo, tathā hotūti.

234. Atha kho āyasmā Mahākassapo yena Kusinārā Makuṭabandhanaṁ nāma Mallānaṁ Cetiyaṁ, yena Bhagavato citako tenupasaṅkami, upasaṅkamitvā ekaṁsaṁ cīvaraṁ katvā añjaliṁ paṇāmetvā tikkhattuṁ citakaṁ padakkhiṇaṁ katvā Bhagavato pāde sirasā vandi. Tānipi kho pañcabhikkhusatāni ekaṁsaṁ cīvaraṁ katvā añjaliṁ paṇāmetvā tikkhattuṁ citakaṁ padakkhiṇaṁ katvā Bhagavato pāde sirasā vandiṁsu. Vandite ca panāyasmatā Mahākassapena tehi ca pañcahi bhikkhusatehi sayameva Bhagavato citako pajjali.

p. 135 235. Jhāyamānassa kho pana Bhagavato sarīrassa yaṁ ahosi chavīti vā cammanti vā maṁsanti vā nhārūti vā lasikāti vā, tassa neva chārikā paññāyittha, na masi, sarīrāneva avasissiṁsu. Seyyathāpi nāma sappissa vā telassa vā jhāyamānassa neva chārikā paññāyati, na masi. Evameva Bhagavato sarīrassa jhāyamānassa yaṁ ahosi chavīti vā cammanti vā maṁsanti vā nhārūti vā lasikāti vā, tassa neva chārikā paññāyittha, na masi, sarīrāneva avasissiṁsu. Tesañca pañcannaṁ dussayugasatānaṁ dveva dussāni na ḍayhiṁsu yañca sabba-abbhantarimaṁ yañca bāhiraṁ. Daḍḍhe ca kho pana Bhagavato sarīre antalikkhā udakadhārā pātubhavitvā Bhagavato citakaṁ nibbāpesi. Udakasālatopi¹ abbhunnamitvā Bhagavato citakaṁ nibbāpesi. Kosinārakāpi Mallā sabbagandhodakena Bhagavato citakaṁ nibbāpesuṁ. Atha kho Kosinārakā Mallā Bhagavato sarīrāni sattāhaṁ sandhāgāre sattipañjaraṁ karitvā dhanupākāraṁ parikkhipāpetvā² naccehi gītehi vāditehi mālehi gandhehi sakkariṁsu garuṁ kariṁsu mānesuṁ pūjesuṁ.

Sarīradhātuvibhajana

236. Assosi kho rājā Māgadho Ajātasattu Vedehiputto “Bhagavā kira Kusinārāyaṁ nibbānaṁ”ti. Atha kho rājā Māgadho Ajātasattu Vedehiputto Kosinārakānaṁ Mallānaṁ dūtaṁ pāhesi “Bhagavāpi khattiyo ahampi khattiyo, ahampi arahāmi Bhagavato sarīrānaṁ bhāgaṁ, ahampi Bhagavato sarīrānaṁ thūpañca mahañca karissāmī”ti. Assosuṁ kho Vesālikā Licchavī “Bhagavā kira Kusinārāyaṁ nibbānaṁ”ti. Atha kho Vesālikā Licchavī Kosinārakānaṁ Mallānaṁ dūtaṁ pāhesuṁ “Bhagavāpi khattiyo mayampi khattiyā, mayampi arahāma Bhagavato sarīrānaṁ bhāgaṁ, mayampi Bhagavato sarīrānaṁ thūpañca mahañca karissāmā”ti. Assosuṁ kho Kapilavatthuvāsī Sakyā “Bhagavā kira Kusinārāyaṁ nibbānaṁ”ti. Atha kho Kapilavatthuvāsī Sakyā Kosinārakānaṁ Mallānaṁ dūtaṁ pāhesuṁ “Bhagavā amhākaṁ ñātiseṭṭho, mayampi arahāma Bhagavato sarīrānaṁ bhāgaṁ, mayampi Bhagavato sarīrānaṁ thūpañca mahañca karissāmā”ti. Assosuṁ kho Allakappakā bulayo¹ “Bhagavā kira Kusinārāyaṁ nibbānaṁ”ti. Atha kho Allakappakā bulayo Kosinārakānaṁ Mallānaṁ dūtaṁ pāhesuṁ “Bhagavāpi khattiyo mayampi khattiyā, mayampi arahāma Bhagavato sarīrānaṁ bhāgaṁ, mayampi Bhagavato sarīrānaṁ thūpañca mahañca karissāmā”ti. Assosuṁ kho Rāmagāmakā Koḷiyā “Bhagavā kira Kusinārāyaṁ nibbānaṁ”ti. Atha kho Rāmagāmakā Koḷiyā Kosinārakānaṁ Mallānaṁ dūtaṁ pāhesuṁ “Bhagavāpi khattiyo mayampi khattiyā, mayampi arahāma Bhagavato sarīrānaṁ bhāgaṁ, mayampi Bhagavato sarīrānaṁ thūpañca mahañca karissāmā”ti. Assosi kho Veṭṭhadīpako brāhmaṇo “Bhagavā kira Kusinārāyaṁ nibbānaṁ”ti. Atha kho Veṭṭhadīpako brāhmaṇo Kosinārakānaṁ Mallānaṁ dūtaṁ pāhesi “Bhagavāpi khattiyo ahampismi brāhmaṇo, ahampi arahāmi Bhagavato sarīrānaṁ bhāgaṁ, ahampi Bhagavato sarīrānaṁ thūpañca mahañca karissāmī”ti. Assosuṁ kho Pāveyyakā Mallā “Bhagavā kira Kusinārāyaṁ nibbānaṁ”ti. Atha kho Pāveyyakā Mallā Kosinārakānaṁ Mallānaṁ dūtaṁ pāhesuṁ “Bhagavāpi khattiyo mayampi khattiyā, mayampi arahāma Bhagavato sarīrānaṁ bhāgaṁ, mayampi Bhagavato sarīrānaṁ thūpañca mahañca karissāmā”ti. Evaṁ vutte Kosinārakā Mallā te saṅghe gaṇe etadavocuṁ “Bhagavā amhākaṁ gāmakkhette nibbānaṁ, na mayaṁ dassāma Bhagavato sarīrānaṁ bhāgan”ti.

p. 136 237. Evaṁ vutte Doṇo brāhmaṇo te saṅghe gaṇe etadavoca– “Suṇantu bhonto mama ekavācaṁ, Amhāka¹ Buddho ahu khantivādo. Na hi sādhu yaṁ uttamapuggalassa, Sarīrabhāge siyā sampahāro. Sabbeva bhonto sahitā samaggā, Vitthārikā hontu disāsu thūpā, Bahū janā cakkhumato pasannā”ti.

p. 137 238. Tena hi brāhmaṇa tvaññeva Bhagavato sarīrāni aṭṭhadhā samaṁ suvibhattaṁ vibhajāhīti. “Evaṁ bho”ti kho Doṇo brāhmaṇo tesaṁ saṅghānaṁ gaṇānaṁ paṭissutvā Bhagavato sarīrāni aṭṭhadhā samaṁ suvibhattaṁ vibhajitvā te saṅghe gaṇe etadavoca “imaṁ me bhonto tumbaṁ dadantu, ahampi tumbassa thūpañca mahañca karissāmī”ti. Adaṁsu kho te Doṇassa brāhmaṇassa tumbaṁ. Assosuṁ kho Pippalivaniyā² Moriyā “Bhagavā kira Kusinārāyaṁ nibbānaṁ”ti. Atha kho Pippalivaniyā Moriyā Kosinārakānaṁ Mallānaṁ dūtaṁ pāhesuṁ “Bhagavāpi khattiyo mayampi khattiyā, mayampi arahāma Bhagavato sarīrānaṁ bhāgaṁ, mayampi Bhagavato sarīrānaṁ thūpañca mahañca karissāmā”ti. Natthi Bhagavato sarīrānaṁ bhāgo, vibhattāni Bhagavato sarīrāni. Ito aṅgāraṁ harathāti. Te tato aṅgāraṁ hariṁsu³.

Dhātuthūpapūjā

239. Atha kho rājā Māgadho Ajātasattu Vedehiputto Rājagahe Bhagavato sarīrānaṁ thūpañca mahañca akāsi. Vesālikāpi Licchavī Vesāliyaṁ Bhagavato sarīrānaṁ thūpañca mahañca akaṁsu. Kapilavatthuvāsīpi Sakyā Kapilavatthusmiṁ Bhagavato sarīrānaṁ thūpañca mahañca akaṁsu. Allakappakāpi Bulayo Allakappe Bhagavato sarīrānaṁ thūpañca mahañca akaṁsu. Rāmagāmakāpi Koḷiyā Rāmagāme Bhagavato sarīrānaṁ thūpañca mahañca akaṁsu. Veṭṭhadīpakopi brāhmaṇo Veṭṭhadīpe Bhagavato sarīrānaṁ thūpañca mahañca akāsi. Pāveyyakāpi Mallā Pāvāyaṁ Bhagavato sarīrānaṁ thūpañca mahañca akaṁsu. Kosinārakāpi Mallā Kusinārāyaṁ Bhagavato sarīrānaṁ thūpañca mahañca akaṁsu. Doṇopi brāhmaṇo tumbassa thūpañca mahañca akāsi. Pippalivaniyāpi Moriyā Pippalivane aṅgārānaṁ thūpañca mahañca akaṁsu. Iti aṭṭha sarīrathūpā navamo tumbathūpo dasamo aṅgārathūpo. Evametaṁ bhūtapubbanti.

p. 138 240. Aṭṭhadoṇaṁ cakkhumato sarīraṁ, sattadoṇaṁ Jambudīpe mahenti. Ekañca Doṇaṁ purisavaruttamassa, Rāmagāme nāgarājāmaheti. Ekāhi dāṭhā tidivehi pūjitā, ekā pana Gandhārapure mahīyati. Kāliṅgarañño vijite punekaṁ, ekaṁ pana nāgarājā maheti. Tasseva tejena ayaṁ vasundharā, Āyāgaseṭṭhehi mahī alaṅkatā. Evaṁ imaṁ cakkhumato sarīraṁ, Susakkataṁ sakkatasakkatehi. Devinda nāginda narinda pūjito, Manussindaseṭṭhehi tatheva pūjito. Taṁ vandatha¹ pañjalikā labhitvā, Buddho have kappasatehi dullabhoti. Cattālīsa samā dantā, kesā lomā ca sabbaso. Devā hariṁsu ekekaṁ, cakkavāḷaparamparāti.