Mahānidānasutta

Paṭiccasamuppāda

p. 47 95. Evaṁ me sutaṁ–ekaṁ samayaṁ Bhagavā Kurūsu viharati Kammāsadhammaṁ nāma¹ Kurūnaṁ nigamo. Atha kho āyasmā Ānando yena Bhagavā tenupasaṅkami, upasaṅkamitvā Bhagavantaṁ abhivādetvā ekamantaṁ nisīdi. Ekamantaṁ nisinno kho āyasmā Ānando Bhagavantaṁ etadavoca “acchariyaṁ bhante, abbhutaṁ bhante, yāva gambhīro cāyaṁ bhante paṭiccasamuppādo gambhīrāvabhāso ca, atha ca pana me uttānakuttānako viya khāyatī”ti. Mā hevaṁ Ānanda avaca, mā hevaṁ Ānanda avaca. Gambhīro cāyaṁ Ānanda paṭiccasamuppādo gambhīrāvabhāso ca, etassa Ānanda dhammassa ananubodhā appaṭivedhā evamayaṁ pajā tantākulakajātā kulagaṇṭhikajātā² muñjapabbajabhūtā apāyaṁ duggatiṁ vinipātaṁ saṁsāraṁ nātivattati.

96. Atthi idappaccayā jarāmaraṇanti iti puṭṭhena satā Ānanda atthītissa vacanīyaṁ. Kiṁ paccayā jarāmaraṇanti iti ce vadeyya, jātipaccayā jarāmaraṇanti iccassa vacanīyaṁ. Atthi idappaccayā jātīti iti puṭṭhena satā Ānanda atthītissa vacanīyaṁ. Kiṁ paccayā jātīti iti ce vadeyya, bhavapaccayā jātīti iccassa vacanīyaṁ. Atthi idappaccayā bhavoti iti puṭṭhena satā Ānanda atthītissa vacanīyaṁ. Kiṁ paccayā bhavoti iti ce vadeyya, upādānapaccayā bhavoti iccassa vacanīyaṁ. Atthi idappaccayā upādānanti iti puṭṭhena satā Ānanda atthītissa vacanīyaṁ. Kiṁ paccayā upādānanti iti ce vadeyya, taṇhāpaccayā upādānanti iccassa vacanīyaṁ. Atthi idappaccayā taṇhāti iti puṭṭhena satā Ānanda atthītissa vacanīyaṁ. Kiṁ paccayā taṇhāti iti ce vadeyya, vedanāpaccayā taṇhāti iccassa vacanīyaṁ. Atthi idappaccayā vedanāti iti puṭṭhena satā Ānanda atthītissa vacanīyaṁ. Kiṁ paccayā vedanāti iti ce vadeyya, phassapaccayā vedanāti iccassa vacanīyaṁ. Atthi idappaccayā phassoti iti puṭṭhena satā Ānanda atthītissa vacanīyaṁ. Kiṁ paccayā phassoti iti ce vadeyya, nāmarūpapaccayā phassoti iccassa vacanīyaṁ. Atthi idappaccayā nāmarūpanti iti puṭṭhena satā Ānanda atthītissa vacanīyaṁ. Kiṁ paccayā nāmarūpanti iti ce vadeyya, viññāṇapaccayā nāmarūpanti iccassa vacanīyaṁ. Atthi idappaccayā viññāṇanti iti puṭṭhena satā Ānanda atthītissa vacanīyaṁ. Kiṁ paccayā viññāṇanti iti ce vadeyya, nāmarūpapaccayā viññāṇanti iccassa vacanīyaṁ.

p. 48 97. Iti kho Ānanda nāmarūpapaccayā viññāṇaṁ, viññāṇapaccayā nāmarūpaṁ, nāmarūpapaccayā phasso, phassapaccayā vedanā, vedanāpaccayā taṇhā, taṇhāpaccayā upādānaṁ, upādānapaccayā bhavo, bhavapaccayā jāti, jātipaccayā jarāmaraṇaṁ sokaparidevadukkhadomanassupāyāsā sambhavanti, evametassa kevalassa dukkhakkhandhassa samudayo hoti.

98. Jātipaccayā jarāmaraṇanti iti kho panetaṁ vuttaṁ, tadānanda imināpetaṁ pariyāyena veditabbaṁ, yathā jātipaccayā jarāmaraṇaṁ. Jāti ca hi Ānanda nābhavissa sabbenasabbaṁ sabbathāsabbaṁ kassaci kimhici, seyyathidaṁ, devānaṁ vā devattāya, gandhabbānaṁ vā gandhabbattāya, yakkhānaṁ vā yakkhattāya, bhūtānaṁ vā bhūtattāya, manussānaṁ vā manussattāya, catuppadānaṁ vā catuppadattāya, pakkhīnaṁ vā pakkhittāya, sarisapānaṁ vā sarīsapattāya¹, tesaṁ tesaṁ ca hi Ānanda sattānaṁ tadattāya jāti nābhavissa, sabbaso jātiyā asati jātinirodhā api nu kho jarāmaraṇaṁ paññāyethāti. No hetaṁ bhante. Tasmātihānanda eseva hetu etaṁ nidānaṁ esa samudayo esa paccayo jarāmaraṇassa, yadidaṁ jāti.

p. 49 99. Bhavapaccayā jātīti iti kho panetaṁ vuttaṁ, tadānanda imināpetaṁ pariyāyena veditabbaṁ, yathā bhavapaccayā jāti. Bhavo ca hi Ānanda nābhavissa sabbenasabbaṁ sabbathāsabbaṁ kassaci kimhici, seyyathidaṁ, kāmabhavo vā rūpabhavo vā arūpabhavo vā. Sabbaso bhave asati bhavanirodhā api nu kho jāti paññāyethāti. No hetaṁ bhante. Tasmātihānanda eseva hetu etaṁ nidānaṁ esa samudayo esa paccayo jātiyā, yadidaṁ bhavo.

100. Upādānapaccayā bhavoti iti kho panetaṁ vuttaṁ, tadānanda imināpetaṁ pariyāyena veditabbaṁ, yathā upādānapaccayā bhavo. Upādānaṁ ca hi Ānanda nābhavissa sabbenasabbaṁ sabbathāsabbaṁ kassaci kimhici, seyyathidaṁ, kāmupādānaṁ vā diṭṭhupādānaṁ vā sīlabbatupādānaṁ vā attavādupādānaṁ vā. Sabbaso upādāne asati upādānanirodhā api nu kho bhavo paññāyethāti. No hetaṁ bhante. Tasmātihānanda eseva hetu etaṁ nidānaṁ esa samudayo esa paccayo bhavassa, yadidaṁ upādānaṁ.

101. Taṇhāpaccayā upādānanti iti kho panetaṁ vuttaṁ, tadānanda imināpetaṁ pariyāyena veditabbaṁ, yathā taṇhāpaccayā upādānaṁ. Taṇhā ca hi Ānanda nābhavissa sabbenasabbaṁ sabbathāsabbaṁ kassaci kimhici, seyyathidaṁ, rūpataṇhā saddataṇhā gandhataṇhā rasataṇhā phoṭṭhabbataṇhā dhammataṇhā. Sabbaso taṇhāya asati taṇhānirodhā api nu kho upādānaṁ paññāyethāti. No hetaṁ bhante. Tasmātihānanda eseva hetu etaṁ nidānaṁ esa samudayo esa paccayo upādānassa, yadidaṁ taṇhā.

102. Vedanāpaccayā taṇhāti iti kho panetaṁ vuttaṁ, tadānanda imināpetaṁ pariyāyena veditabbaṁ, yathā vedanāpaccayā taṇhā. Vedanā ca hi Ānanda nābhavissa sabbenasabbaṁ sabbathāsabbaṁ kassaci kimhici, seyyathidaṁ, cakkhusamphassajā vedanā sotasamphassajā vedanā ghānasamphassajā vedanā jivhāsamphassajā vedanā kāyasamphassajā vedanā manosamphassajā vedanā. Sabbaso vedanāya asati vedanānirodhā api nu kho taṇhā paññāyethāti. No hetaṁ bhante. Tasmātihānanda eseva hetu etaṁ nidānaṁ esa samudayo esa paccayo taṇhāya, yadidaṁ vedanā.

p. 50 103. Iti kho panetaṁ Ānanda vedanaṁ paṭicca taṇhā, taṇhaṁ paṭicca pariyesanā, pariyesanaṁ paṭicca lābho, lābhaṁ paṭicca vinicchayo, vinicchayaṁ paṭicca chandarāgo, chandarāgaṁ paṭicca ajjhosānaṁ, ajjhosānaṁ paṭicca pariggaho, pariggahaṁ paṭicca macchariyaṁ, macchariyaṁ paṭicca ārakkho. Ārakkhādhikaraṇaṁ daṇḍādāna satthādāna kalaha viggaha vivāda tuvaṁtuvaṁ pesuññamusāvādā aneke pāpakā akusalā dhammā sambhavanti.

104. Ārakkhādhikaraṇaṁ¹ daṇḍādāna satthādāna kalaha viggaha vivādatuvaṁtuvaṁ pesuñña musāvādā aneke pāpakā akusalā dhammā sambhavantīti iti kho panetaṁ vuttaṁ, tadānanda imināpetaṁ pariyāyena veditabbaṁ, yathā ārakkhādhikaraṇaṁ daṇḍādāna satthādāna kalaha viggaha vivāda tuvaṁtuvaṁpesuñña musāvādā aneke pāpakā akusalā dhammā sambhavanti. Ārakkho ca hi Ānanda nābhavissa sabbenasabbaṁ sabbathāsabbaṁ kassaci kimhici, sabbaso ārakkhe asati ārakkhanirodhā api nu kho daṇḍādāna satthādāna kalaha viggaha vivāda tuvaṁ tuvaṁ pesuñña musāvādā aneke pāpakā akusalā dhammā sambhaveyyunti. No hetaṁ bhante. Tasmātihānanda eseva hetu etaṁ nidānaṁ esa samudayo esa paccayo daṇḍādāna satthādāna kalaha viggaha vivāda tuvaṁtuvaṁ pesuñña musāvādānaṁ anekesaṁ pāpakānaṁ akusalānaṁ dhammānaṁ sambhavāya, yadidaṁ ārakkho.

105. Macchariyaṁ paṭicca ārakkhoti iti kho panetaṁ vuttaṁ, tadānanda imināpetaṁ pariyāyena veditabbaṁ, yathā macchariyaṁ paṭicca ārakkho. Macchariyaṁ ca hi Ānanda nābhavissa sabbenasabbaṁ sabbathāsabbaṁ kassaci kimhici, sabbaso macchariye asati macchariyanirodhā api nu kho ārakkho paññāyethāti. No hetaṁ bhante. Tasmātihānanda eseva hetu etaṁ nidānaṁ esa samudayo esa paccayo ārakkhassa, yadidaṁ macchariyaṁ.

p. 51 106. Pariggahaṁ paṭicca macchariyanti iti kho panetaṁ vuttaṁ, tadānanda imināpetaṁ pariyāyena veditabbaṁ, yathā pariggahaṁ paṭicca macchariyaṁ. Pariggaho ca hi Ānanda nābhavissa sabbenasabbaṁ sabbathāsabbaṁ kassaci kimhici, sabbaso pariggahe asati pariggahanirodhā api nu kho macchariyaṁ paññāyethāti. No hetaṁ bhante. Tasmātihānanda eseva hetu etaṁ nidānaṁ esa samudayo esa paccayo macchariyassa, yadidaṁ pariggaho.

107. Ajjhosānaṁ paṭicca pariggahoti iti kho panetaṁ vuttaṁ, tadānanda imināpetaṁ pariyāyena veditabbaṁ, yathā ajjhosānaṁ paṭicca pariggaho. Ajjhosānaṁ ca hi Ānanda nābhavissa sabbenasabbaṁ sabbathāsabbaṁ kassaci kimhici, sabbaso ajjhosāne asati ajjhosānanirodhā api nu kho pariggaho paññāyethāti. No hetaṁ bhante. Tasmātihānanda eseva hetu etaṁ nidānaṁ esa samudayo esa paccayo pariggahassa, yadidaṁ ajjhosānaṁ.

108. Chandarāgaṁ paṭicca ajjhosānanti iti kho panetaṁ vuttaṁ, tadānanda imināpetaṁ pariyāyena veditabbaṁ, yathā chandarāgaṁ paṭicca ajjhosānaṁ. Chandarāgo ca hi Ānanda nābhavissa sabbenasabbaṁ sabbathāsabbaṁ kassaci kimhici, sabbaso chandarāge asati chandarāganirodhā api nu kho ajjhosānaṁ paññāyethāti. No hetaṁ bhante. Tasmātihānanda eseva hetu etaṁ nidānaṁ esa samudayo esa paccayo ajjhosānassa, yadidaṁ chandarāgo.

109. Vinicchayaṁ paṭicca chandarāgoti iti kho panetaṁ vuttaṁ, tadānanda imināpetaṁ pariyāyena veditabbaṁ, yathā vinicchayaṁ paṭicca chandarāgo. Vinicchayo ca hi Ānanda nābhavissa sabbenasabbaṁ sabbathāsabbaṁ kassaci kimhici, sabbaso vinicchaye asati vinicchayanirodhā api nu kho chandarāgo paññāyethāti. No hetaṁ bhante. Tasmātihānanda eseva hetu etaṁ nidānaṁ esa samudayo esa paccayo chandarāgassa, yadidaṁ vinicchayo.

p. 52 110. Lābhaṁ paṭicca vinicchayoti iti kho panetaṁ vuttaṁ, tadānanda imināpetaṁ pariyāyena veditabbaṁ, yathā lābhaṁ paṭicca vinicchayo. Lābho ca hi Ānanda nābhavissa sabbenasabbaṁ sabbathāsabbaṁ kassaci kimhici, sabbaso lābhe asati lābhanirodhā api nu kho vinicchayo paññāyethāti. No hetaṁ bhante. Tasmātihānanda eseva hetu etaṁ nidānaṁ esa samudayo esa paccayo vinicchayassa, yadidaṁ lābho.

111. Pariyesanaṁ paṭicca lābhoti iti kho panetaṁ vuttaṁ, tadānanda imināpetaṁ pariyāyena veditabbaṁ, yathā pariyesanaṁ paṭicca lābho. Pariyesanā ca hi Ānanda nābhavissa sabbenasabbaṁ sabbathāsabbaṁ kassaci kimhici, sabbaso pariyesanāya asati pariyesanānirodhā api nu kho lābho paññāyethāti. No hetaṁ bhante. Tasmātihānanda eseva hetu etaṁ nidānaṁ esa samudayo esa paccayo lābhassa, yadidaṁ pariyesanā.

112. Taṇhaṁ paṭicca pariyesanāti iti kho panetaṁ vuttaṁ, tadānanda imināpetaṁ pariyāyena veditabbaṁ, yathā taṇhaṁ paṭicca pariyesanā. Taṇhā ca hi Ānanda nābhavissa sabbenasabbaṁ sabbathāsabbaṁ kassaci kimhici, seyyathidaṁ, kāmataṇhā bhavataṇhā vibhavataṇhā. Sabbaso taṇhāya asati taṇhānirodhā api nu kho pariyesanā paññāyethāti. No hetaṁ bhante. Tasmātihānanda eseva hetu etaṁ nidānaṁ esa samudayo esa paccayo pariyesanāya, yadidaṁ taṇhā. Iti kho Ānanda ime dve dhammā¹ dvayena vedanāya ekasamosaraṇā bhavanti.

113. Phassapaccayā vedanāti iti kho panetaṁ vuttaṁ, tadānanda imināpetaṁ pariyāyena veditabbaṁ, yathā phassapaccayā vedanā. Phasso ca hi Ānanda nābhavissa sabbenasabbaṁ sabbathāsabbaṁ kassaci kimhici, seyyathidaṁ, cakkhusamphasso sotasamphasso ghānasamphasso jivhāsamphasso kāyasamphasso manosamphasso. Sabbaso phasse asati phassanirodhā api nu kho vedanā paññāyethāti. No hetaṁ bhante. Tasmātihānanda eseva hetu etaṁ nidānaṁ esa samudayo esa paccayo vedanāya, yadidaṁ phasso.

p. 53 114. Nāmarūpapaccayā phassoti iti kho panetaṁ vuttaṁ, tadānanda imināpetaṁ pariyāyena veditabbaṁ, yathā nāmarūpapaccayā phasso. Yehi Ānanda ākārehi yehi liṅgehi yehi nimittehi yehi uddesehi nāmakāyassa paññatti hoti, tesu ākāresu tesu liṅgesu tesu nimittesu tesu uddesesu asati api nu kho rūpakāye adhivacanasamphasso paññāyethāti. No hetaṁ bhante. Yehi Ānanda ākārehi yehi liṅgehi yehi nimittehi yehi uddesehi rūpakāyassa paññatti hoti, tesu ākāresu -pa- tesu uddesesu asati api nu kho nāmakāye paṭighasamphasso paññāyethāti. No hetaṁ bhante. Yehi Ānanda ākārehi -pa- yehi uddesehi nāmakāyassa ca rūpakāyassa ca paññatti hoti, tesu ākāresu -pa- tesu uddesesu asati api nu kho adhivacanasamphasso vā paṭighasamphasso vā paññāyethāti. No hetaṁ bhante. Yehi Ānanda ākārehi -pa- yehi uddesehi nāmarūpassa paññatti hoti, tesu ākāresu -pa- tesu uddesesu asati api nu kho phasso paññāyethāti. No hetaṁ bhante. Tasmātihānanda eseva hetu etaṁ nidānaṁ esa samudayo esa paccayo phassassa, yadidaṁ nāmarūpaṁ.

115. Viññāṇapaccayā nāmarūpanti iti kho panetaṁ vuttaṁ, tadānanda imināpetaṁ pariyāyena veditabbaṁ, yathā viññāṇapaccayā nāmarūpaṁ. Viññāṇañca hi Ānanda mātukucchismiṁ na okkamissatha, api nu kho nāmarūpaṁ mātukucchismiṁ samuccissathāti. No hetaṁ bhante. Viññāṇañca hi Ānanda mātukucchismiṁ okkamitvā vokkamissatha, api nu kho nāmarūpaṁ itthattāya abhinibbattissathāti. No hetaṁ bhante. Viññāṇañca hi Ānanda daharasseva sato vocchijjissatha kumārakassa vā kumārikāya vā, api nu kho nāmarūpaṁ vuddhiṁ virūḷhiṁ vepullaṁ āpajjissathāti. No hetaṁ bhante. Tasmātihānanda eseva hetu etaṁ nidānaṁ esa samudayo esa paccayo nāmarūpassa, yadidaṁ viññāṇaṁ.

p. 54 116. Nāmarūpapaccayā viññāṇanti iti kho panetaṁ vuttaṁ, tadānanda imināpetaṁ pariyāyena veditabbaṁ, yathā nāmarūpapaccayā viññāṇaṁ. Viññāṇañca hi Ānanda nāmarūpe patiṭṭhaṁ na labhissatha, api nu kho āyatiṁ jātijarāmaraṇaṁ dukkhasamudayasambhavo¹ paññāyethāti. No hetaṁ bhante. Tasmātihānanda eseva hetu etaṁ nidānaṁ esa samudayo esa paccayo viññāṇassa yadidaṁ nāmarūpaṁ, ettāvatā kho Ānanda jāyetha vā jīyetha² vā mīyetha³ vā cavetha vā upapajjetha vā. Ettāvatā adhivacanapatho, ettāvatā niruttipatho, ettāvatā paññattipatho, ettāvatā paññāvacaraṁ, ettāvatā vaṭṭaṁ vattati itthattaṁ paññāpanāya yadidaṁ nāmarūpaṁ saha viññāṇena aññamaññapaccayatā pavattati.

Attapaññatti

117. Kittāvatā ca Ānanda attānaṁ paññapento paññapeti. Rūpiṁ vā hi Ānanda parittaṁ attānaṁ paññapento paññapeti “rūpī me paritto attā”ti. Rūpiṁ vā hi Ānanda anantaṁ attānaṁ paññapento paññapeti “rūpī me ananto attā”ti. Arūpiṁ vā hi Ānanda parittaṁ attānaṁ paññapento paññapeti “arūpī me paritto attā”ti. Arūpiṁ vā hi Ānanda anantaṁ attānaṁ paññapento paññapeti “arūpī me ananto attā”ti.

118. Tatrānanda yo so rūpiṁ parittaṁ attānaṁ paññapento paññapeti, etarahi vā so rūpiṁ parittaṁ attānaṁ paññapento paññapeti, tattha bhāviṁ vā so rūpiṁ parittaṁ attānaṁ paññapento paññapeti, “atathaṁ vā pana santaṁ tathattāya upakappessāmī”ti iti vā panassa hoti. Evaṁ santaṁ kho Ānanda rūpiṁ⁴ parittattānudiṭṭhi anusetīti iccālaṁ vacanāya. Tatrānanda yo so rūpiṁ anantaṁ attānaṁ paññapento paññapeti, etarahi vā so rūpiṁ anantaṁ attānaṁ paññapento paññapeti, tattha bhāviṁ vā so rūpiṁ anantaṁ attānaṁ paññapento paññapeti, “atathaṁ vā pana santaṁ tathattāya upakappessāmī”ti iti vā panassa hoti. Evaṁ santaṁ kho Ānanda rūpiṁ¹ anantattānudiṭṭhi anusetīti iccālaṁ vacanāya. Tatrānanda yo so arūpiṁ parittaṁ attānaṁ paññapento paññapeti, etarahi vā so arūpiṁ parittaṁ attānaṁ paññāpento paññapeti, tattha bhāviṁ vā so arūpiṁ parittaṁ attānaṁ paññapento paññapeti, “atathaṁ vā pana santaṁ tathattāya upakappessāmī”ti iti vā panassa hoti. Evaṁ santaṁ kho Ānanda arūpiṁ² parittattānudiṭṭhi anusetīti iccālaṁ vacanāya. Tatrānanda yo so arūpiṁ anantaṁ attānaṁ paññapento paññapeti, etarahi vā so arūpiṁ anantaṁ attānaṁ paññapento paññapeti, tattha bhāviṁ vā so arūpiṁ anantaṁ attānaṁ paññapento paññapeti, “atathaṁ vā pana santaṁ tathattāya upakappessāmī”ti iti vā panassa hoti. Evaṁ santaṁ kho Ānanda arūpiṁ² anantattānudiṭṭhi anusetīti iccālaṁ vacanāya. Ettāvatā kho Ānanda attānaṁ paññapento paññapeti.

Na attapaññatti

p. 55 119. Kittāvatā ca Ānanda attānaṁ napaññapento na paññapeti. Rūpiṁ vā hi Ānanda parittaṁ attānaṁ napaññapento na paññapeti “rūpī me paritto attā”ti. Rūpiṁ vā hi Ānanda anantaṁ attānaṁ napaññapento na paññapeti “rūpī me ananto attā”ti. Arūpiṁ vā hi Ānanda parittaṁ attānaṁ napaññapento na paññapeti “arūpī me paritto attā”ti. Arūpiṁ vā hi Ānanda anantaṁ attānaṁ napaññapento na paññapeti “arūpī me ananto attā”ti.

120. Tatrānanda yo so rūpiṁ parittaṁ attānaṁ napaññapento na paññapeti, etarahi vā so rūpiṁ parittaṁ attānaṁ napaññapento na paññapeti, tattha bhāviṁ vā so rūpiṁ parittaṁ attānaṁ napaññapento na paññapeti, “atathaṁ vā pana santaṁ tathattāya upakappessāmī”ti iti vā panassa na hoti. Evaṁ santaṁ kho Ānanda rūpiṁ parittattānudiṭṭhi nānusetī”ti iccālaṁ vacanāya. Tatrānanda yo so rūpiṁ anantaṁ attānaṁ napaññapento na paññapeti, etarahi vā so rūpiṁ anantaṁ attānaṁ napaññapento na paññapeti, tattha bhāviṁ vā so rūpiṁ anantaṁ attānaṁ napaññapento na paññapeti, “atathaṁ vā pana santaṁ tathattāya upakappessāmī”ti iti vā panassa na hoti. Evaṁ santaṁ kho Ānanda rūpiṁ anantattānudiṭṭhi nānusetī”ti iccālaṁ vacanāya. Tatrānanda yo so arūpiṁ parittaṁ attānaṁ napaññapento na paññapeti. Etarahi vā so arūpiṁ parittaṁ attānaṁ napaññapento na paññapeti, tattha bhāviṁ vā so arūpiṁ parittaṁ attānaṁ napaññapento na paññapeti, “atathaṁ vā pana santaṁ tathattāya upakappessāmī”ti iti vā panassa na hoti. Evaṁ santaṁ kho Ānanda arūpiṁ parittattānudiṭṭhi nānusetīti iccālaṁ vacanāya. Tatrānanda yo so arūpiṁ anantaṁ attānaṁ napaññapento na paññapeti, etarahi vā so arūpiṁ anantaṁ attānaṁ napaññapento na paññapeti, tattha bhāviṁ vā so arūpiṁ anantaṁ attānaṁ napaññapento na paññapeti, “atathaṁ vā pana santaṁ tathattāya upakappessāmī”ti iti vā panassa na hoti. Evaṁ santaṁ kho Ānanda arūpiṁ anantattānudiṭṭhi nānusetīti iccālaṁ vacanāya. Ettāvatā kho Ānanda attānaṁ napaññapento na paññapeti.

Attasamanupassanā

p. 56 121. Kittāvatā ca Ānanda attānaṁ samanupassamāno samanupassati. Vedanaṁ vā hi Ānanda attānaṁ samanupassamāno samanupassati “vedanā me attā”ti. “Naheva kho me vedanā attā appaṭisaṁvedano me attā”ti, iti vā hi Ānanda attānaṁ samanupassamāno samanupassati. “Na heva kho me vedanā attā, nopi appaṭisaṁvedano me attā, attā me vediyati, vedanādhammo hi me attā”ti, iti vā hi Ānanda attānaṁ samanupassamāno samanupassati.

122. Tatrānanda yo so evamāha “vedanā me attā”ti. So evamassa vacanīyo “tisso kho imā āvuso vedanā sukhā vedanā dukkhā vedanā adukkhamasukhā vedanā. Imāsaṁ kho tvaṁ tissannaṁ vedanānaṁ katamaṁ attato samanupassasī”ti. Yasmiṁ Ānanda samaye sukhaṁ vedanaṁ vedeti, neva tasmiṁ samaye dukkhaṁ vedanaṁ vedeti, na adukkhamasukhaṁ vedanaṁ vedeti, sukhaṁyeva tasmiṁ samaye vedanaṁ vedeti. Yasmiṁ Ānanda samaye dukkhaṁ vedanaṁ vedeti, neva tasmiṁ samaye sukhaṁ vedanaṁ vedeti, na adukkhamasukhaṁ vedanaṁ vedeti, dukkhaṁyeva tasmiṁ samaye vedanaṁ vedeti. Yasmiṁ Ānanda samaye adukkhamasukhaṁ vedanaṁ vedeti, neva tasmiṁ samaye sukhaṁ vedanaṁ vedeti, na dukkhaṁ vedanaṁ vedeti, adukkhamasukhaṁyeva tasmiṁ samaye vedanaṁ vedeti.

p. 57 123. Sukhāpi kho Ānanda vedanā aniccā saṅkhatā paṭiccasamuppannā khayadhammā vayadhammā virāgadhammā nirodhadhammā. Dukkhāpi kho Ānanda vedanā aniccā saṅkhatā paṭiccasamuppannā khayadhammā vayadhammā virāgadhammā nirodhadhammā. Adukkhamasukhāpi kho Ānanda vedanā aniccā saṅkhatā paṭiccasamuppannā khayadhammā vayadhammā virāgadhammā nirodhadhammā. Tassa sukhaṁ vedanaṁ vediyamānassa “eso me attā”ti hoti. Tassāyeva sukhāya vedanāya nirodhā “byagā¹ me attā”ti hoti. Dukkhaṁ vedanaṁ vediyamānassa “eso me attā”ti hoti. Tassāyeva dukkhāya vedanāya nirodhā “byagā me attā”ti hoti. Adukkhamasukhaṁ vedanaṁ vediyamānassa “eso me attā”ti hoti. Tassāyeva adukkhamasukhāya vedanāya nirodhā “byagā me attā”ti hoti. Iti so diṭṭhevadhamme aniccasukhadukkhavokiṇṇaṁ uppādavayadhammaṁ attānaṁ samanupassamāno samanupassati, yo so evamāha “vedanā me attā”ti. Tasmātihānanda etenapetaṁ nakkhamati “vedanā me attā”ti samanupassituṁ.

124. Tatrānanda yo so evamāha “na heva kho me vedanā attā, appaṭisaṁvedano me attā”ti. So evamassa vacanīyo “yattha panāvuso sabbaso vedayitaṁ natthi, api nu kho tattha ‘ayamahamasmī’ti siyā”ti. No hetaṁ bhante. Tasmātihānanda etenapetaṁ nakkhamati “na heva kho me vedanā attā, appaṭisaṁvedano me attā”ti samanupassituṁ.

p. 58 125. Tatrānanda yo so evamāha “na heva kho me vedanā attā, nopi appaṭisaṁvedano me attā, attā me vediyati, vedanādhammo hi me attā”ti. So evamassa vacanīyo “vedanā ca hi āvuso sabbenasabbaṁ sabbathāsabbaṁ aparisesā nirujjheyyuṁ. Sabbaso vedanāya asati vedanānirodhā api nu kho tattha ‘ayamahamasmī’ti siyā”ti. No hetaṁ bhante. Tasmātihānanda etenapetaṁ nakkhamati “na heva kho me vedanā attā, nopi appaṭisaṁvedano me attā, attā me vediyati, vedanādhammo hi me attā”ti samanupassituṁ.

126. Yato kho Ānanda bhikkhu neva vedanaṁ attānaṁ samanupassati, nopi appaṭisaṁvedanaṁ attānaṁ samanupassati, nopi “attā me vediyati, vedanādhammo hi me attā”ti samanupassati. So evaṁ nasamanupassanto na ca kiñci loke upādiyati, anupādiyaṁ na paritassati, aparitassaṁ¹ paccattaññeva parinibbāyati, “khīṇā jāti, vusitaṁ brahmacariyaṁ, kataṁ karaṇīyaṁ, nāparaṁ itthattāyā”ti pajānāti. Evaṁ vimuttacittaṁ kho Ānanda bhikkhuṁ yo evaṁ vadeyya “hoti Tathāgato paraṁ maraṇā itissa² diṭṭhī”ti, tadakallaṁ. “Na hoti Tathāgato paraṁ maraṇā itissa diṭṭhī”ti, tadakallaṁ. “Hoti ca na ca hoti Tathāgato paraṁ maraṇā itissa diṭṭhī”ti, tadakallaṁ. “Neva hoti na na hoti Tathāgato paraṁ maraṇā itissa diṭṭhī”ti, tadakallaṁ. Taṁ kissa hetu. Yāvatā Ānanda adhivacanaṁ yāvatā adhivacanapatho, yāvatā nirutti yāvatā niruttipatho, yāvatā paññatti yāvatā paññattipatho, yāvatā paññā yāvatā paññāvacaraṁ, yāvatā vaṭṭaṁ³ yāvatā vaṭṭati³, tadabhiññāvimutto bhikkhu, tadabhiññāvimuttaṁ bhikkhuṁ “na jānāti na passati itissa diṭṭhī”ti, tadakallaṁ.

Sattaviññāṇaṭṭhiti

127. Satta kho Ānanda⁴ viññāṇaṭṭhitiyo. Dve āyatanāni. Katamā satta. Santānanda sattā nānattakāyā nānattasaññino, seyyathāpi manussā ekacce ca devā ekacce ca vinipātikā, ayaṁ paṭhamā viññāṇaṭṭhiti. Santānanda sattā nānattakāyā ekattasaññino, seyyathāpi devā brahmakāyikā paṭhamābhinibbattā, ayaṁ dutiyā viññāṇaṭṭhiti. Santānanda sattā ekattakāyā nānattasaññino, seyyathāpi devā Ābhassarā, ayaṁ tatiyā viññāṇaṭṭhiti. Santānanda sattā ekattakāyā ekattasaññino, seyyathāpi devā Subhakiṇhā, ayaṁ catutthī viññāṇaṭṭhiti. Santānanda sattā sabbaso rūpasaññānaṁ samatikkamā paṭighasaññānaṁ atthaṅgamā nānattasaññānaṁ amanasikārā “ananto ākāso”ti Ākāsānañcāyatanūpagā, ayaṁ pañcamī viññāṇaṭṭhiti. Santānanda sattā sabbaso ākāsānañcāyatanaṁ samatikkamma “anantaṁ viññāṇan”ti Viññāṇañcāyatanūpagā, ayaṁ chaṭṭhī viññāṇaṭṭhiti. Santānanda sattā sabbaso viññāṇañcāyatanaṁ samatikkamma “natthi kiñcī”ti Ākiñcaññāyatanūpagā, ayaṁ sattamī viññāṇaṭṭhiti. Asaññasattāyatanaṁ nevasaññānāsaññāyatanameva dutiyaṁ.

p. 59 128. Tatrānanda yāyaṁ paṭhamā viññāṇaṭṭhiti nānattakāyā nānattasaññino, seyyathāpi manussā ekacce ca devā ekacce ca vinipātikā. Yo nu kho Ānanda tañca pajānāti, tassā ca samudayaṁ pajānāti, tassā ca atthaṅgamaṁ pajānāti, tassā ca assādaṁ pajānāti, tassā ca ādīnavaṁ pajānāti, tassā ca nissaraṇaṁ pajānāti, kallaṁ nu tena tadabhinanditunti. No hetaṁ bhante -pa-. Tatrānanda yamidaṁ asaññasattāyatanaṁ. Yo nu kho Ānanda tañca pajānāti, tassa ca samudayaṁ pajānāti, tassa ca atthaṅgamaṁ pajānāti, tassa ca assādaṁ pajānāti, tassa ca ādīnavaṁ pajānāti, tassa ca nissaraṇaṁ pajānāti, kallaṁ nu tena tadabhinanditunti. No hetaṁ bhante. Tatrānanda yamidaṁ nevasaññānāsaññāyatanaṁ. Yo nu kho Ānanda tañca pajānāti, tassa ca samudayaṁ pajānāti, tassa ca atthaṅgamaṁ pajānāti, tassa ca assādaṁ pajānāti, tassa ca ādīnavaṁ pajānāti, tassa ca nissaraṇaṁ pajānāti, kallaṁ nu tena tadabhinanditunti. No hetaṁ bhante. Yato kho Ānanda bhikkhu imāsañca sattannaṁ viññāṇaṭṭhitīnaṁ imesañca dvinnaṁ āyatanānaṁ samudayañca atthaṅgamañca assādañca ādīnavañca nissaraṇañca yathābhūtaṁ viditvā anupādā vimutto hoti. Ayaṁ vuccatānanda bhikkhu paññāvimutto.

Aṭṭhavimokkhā

p. 60 129. Aṭṭha kho ime Ānanda vimokkhā. Katame aṭṭha. Rūpī rūpāni passati, ayaṁ paṭhamo vimokkho. Ajjhattaṁ arūpasaññī bahiddhā rūpāni passati, ayaṁ dutiyo vimokkho. Subhanteva adhimutto hoti, ayaṁ tatiyo vimokkho. Sabbaso rūpasaññānaṁ samatikkamā paṭighasaññānaṁ atthaṅgamā nānattasaññānaṁ amanasikārā “ananto ākāso”ti Ākāsānañcāyatanaṁ upasampajja viharati, ayaṁ catuttho vimokkho. Sabbaso Ākāsānañcāyatanaṁ samatikkamma “anantaṁ viññāṇan”ti Viññāṇañcāyatanaṁ upasampajja viharati, ayaṁ pañcamo vimokkho. Sabbaso Viññāṇañcāyatanaṁ samatikkamma “natthi kiñcī”ti ākiñcaññāyatanaṁ upasampajja viharati, ayaṁ chaṭṭho vimokkho. Sabbaso ākiñcaññāyatanaṁ samatikkamma Nevasaññānāsaññāyatanaṁ upasampajja viharati, ayaṁ sattamo vimokkho. Sabbaso Nevasaññānāsaññāyatanaṁ samatikkamma saññāvedayitanirodhaṁ upasampajja viharati, ayaṁ aṭṭhamo vimokkho. Ime kho Ānanda aṭṭha vimokkhā.

130. Yato kho Ānanda bhikkhu ime aṭṭha vimokkhe anulomaṁpi samāpajjati, paṭilomaṁpi samāpajjati, anulomapaṭilomaṁpi samāpajjati, yatthicchakaṁ yadicchakaṁ yāvaticchakaṁ samāpajjatipi vuṭṭhātipi, āsavānañca khayā anāsavaṁ cetovimuttiṁ paññāvimuttiṁ diṭṭhevadhamme sayaṁ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharati. Ayaṁ vuccatānanda bhikkhu ubhatobhāgavimutto. Imāya ca Ānanda ubhatobhāgavimuttiyā aññā ubhatobhāgavimutti uttaritarā vā paṇītatarā vā natthīti. Idamavoca Bhagavā. Attamano āyasmā Ānando Bhagavato bhāsitaṁ abhinandīti.