Mahāpadānasutta

Pubbenivāsapaṭisaṁyuttakathā

p. 1 1. Evaṁ me sutaṁ–ekaṁ samayaṁ Bhagavā Sāvatthiyaṁ viharati Jetavane Anāthapiṇḍikassa ārāme Karerikuṭikāyaṁ. Atha kho sambahulānaṁ bhikkhūnaṁ pacchābhattaṁ piṇḍapātapaṭikkantānaṁ Karerimaṇḍalamāḷe sannisinnānaṁ sannipatitānaṁ pubbenivāsapaṭisaṁyuttā dhammī kathā udapādi “itipi pubbenivāso itipi pubbenivāso”ti.

2. Assosi kho Bhagavā dibbāya sotadhātuyā visuddhāya atikkantamānusikāya tesaṁ bhikkhūnaṁ imaṁ kathāsallāpaṁ. Atha kho Bhagavā uṭṭhāyāsanā yena Karerimaṇḍalamāḷo tenupasaṅkami, upasaṅkamitvā paññatte āsane nisīdi, nisajja kho Bhagavā bhikkhū āmantesi “kāyanuttha bhikkhave etarahi kathāya sannisinnā, kā ca pana vo antarākathā vippakatā”ti? Evaṁ vutte te bhikkhū Bhagavantaṁ etadavocuṁ “idha bhante amhākaṁ pacchābhattaṁ piṇḍapātapaṭikkantānaṁ Karerimaṇḍalamāḷe sannisinnānaṁ sannipatitānaṁ pubbenivāsapaṭisaṁyuttā dhammī kathā udapādi ‘itipi pubbenivāso itipi pubbenivāso’ti. Ayaṁ kho no bhante antarākathā vippakatā. Atha Bhagavā anuppatto”ti.

p. 2 3. Iccheyyātha no tumhe bhikkhave pubbenivāsapaṭisaṁyuttaṁ dhammiṁ kathaṁ sotunti? Etassa Bhagavā kālo, etassa Sugata kālo, yaṁ Bhagavā pubbenivāsapaṭisaṁyuttaṁ dhammiṁ kathaṁ kareyya, Bhagavato sutvā¹ bhikkhū dhāressantīti. Tena hi bhikkhave suṇātha sādhukaṁ manasi karotha bhāsissāmīti. “Evaṁ bhante”ti kho te bhikkhū Bhagavato paccassosuṁ. Bhagavā etadavoca–

4. Ito so bhikkhave ekanavutikappe² yaṁ Vipassī Bhagavā Arahaṁ Sammāsambuddho loke udapādi. Ito so bhikkhave ekatiṁse kappe³ yaṁ Sikhī Bhagavā Arahaṁ Sammāsambuddho loke udapādi. Tasmiññeva kho bhikkhave ekatiṁse kappe Vessabhū Bhagavā Arahaṁ Sammāsambuddho loke udapādi. Imasmiññeva⁴ kho bhikkhave bhaddakappe Kakusandho Bhagavā Arahaṁ Sammāsambuddho loke udapādi. Imasmiññeva kho bhikkhave bhaddakappe Koṇāgamano Bhagavā Arahaṁ Sammāsambuddho loke udapādi. Imasmiññeva kho bhikkhave bhaddakappe Kassapo Bhagavā Arahaṁ Sammāsambuddho loke udapādi. Imasmiññeva kho bhikkhave bhaddakappe ahaṁ etarahi Arahaṁ Sammāsambuddho loke uppanno.

5. Vipassī bhikkhave Bhagavā Arahaṁ Sammāsambuddho khattiyo jātiyā ahosi, khattiyakule udapādi. Sikhī bhikkhave Bhagavā Arahaṁ Sammāsambuddho khattiyo jātiyā ahosi, khattiyakule udapādi. Vessabhū bhikkhave Bhagavā Arahaṁ Sammāsambuddho khattiyo jātiyā ahosi, khattiyakule udapādi. Kakusandho bhikkhave Bhagavā Arahaṁ Sammāsambuddho brāhmaṇo jātiyā ahosi, brāhmaṇakule udapādi. Koṇāgamano bhikkhave Bhagavā Arahaṁ Sammāsambuddho brāhmaṇo jātiyā ahosi, brāhmaṇakule udapādi. Kassapo bhikkhave Bhagavā Arahaṁ Sammāsambuddho brāhmaṇo jātiyā ahosi, brāhmaṇakule udapādi. Ahaṁ bhikkhave etarahi Arahaṁ Sammāsambuddho khattiyo jātiyā ahosiṁ, khattiyakule uppanno.

p. 3 6. Vipassī bhikkhave Bhagavā Arahaṁ Sammāsambuddho Koṇḍañño gottena ahosi. Sikhī bhikkhave Bhagavā Arahaṁ Sammāsambuddho Koṇḍañño gottena ahosi. Vessabhū bhikkhave Bhagavā Arahaṁ Sammāsambuddho Koṇḍañño gottena ahosi. Kakusandho bhikkhave Bhagavā Arahaṁ Sammāsambuddho Kassapo gottena ahosi. Koṇāgamano bhikkhave Bhagavā Arahaṁ Sammāsambuddho Kassapo gottena ahosi. Kassapo bhikkhave Bhagavā Arahaṁ Sammāsambuddho Kassapo gottena ahosi. Ahaṁ bhikkhave etarahi Arahaṁ Sammāsambuddho Gotamo gottena ahosiṁ.

7. Vipassissa bhikkhave Bhagavato Arahato Sammāsambuddhassa asītivassasahassāni āyuppamāṇaṁ ahosi. Sikhissa bhikkhave Bhagavato Arahato Sammāsambuddhassa sattativassasahassāni āyuppamāṇaṁ ahosi. Vessabhussa bhikkhave Bhagavato Arahato Sammāsambuddhassa saṭṭhivassasahassāni āyuppamāṇaṁ ahosi. Kakusandhassa bhikkhave Bhagavato Arahato Sammāsambuddhassa cattālīsavassasahassāni āyuppamāṇaṁ ahosi. Koṇāgamanassa bhikkhave Bhagavato Arahato Sammāsambuddhassa tiṁsavassasahassāni āyuppamāṇaṁ ahosi. Kassapassa bhikkhave Bhagavato Arahato Sammāsambuddhassa vīsativassasahassāni āyuppamāṇaṁ ahosi. Mayhaṁ bhikkhave etarahi appakaṁ āyuppamāṇaṁ parittaṁ lahukaṁ, yo ciraṁ jīvati, so vassasataṁ appaṁ vā bhiyyo.

8. Vipassī bhikkhave Bhagavā Arahaṁ Sammāsambuddho pāṭaliyā mūle abhisambuddho. Sikhī bhikkhave Bhagavā Arahaṁ Sammāsambuddho puṇḍarīkassa mūle abhisambuddho. Vessabhū bhikkhave Bhagavā Arahaṁ Sammāsambuddho sālassa mūle abhisambuddho. Kakusandho bhikkhave Bhagavā Arahaṁ Sammāsambuddho sirīsassa mūle abhisambuddho. Koṇāgamano bhikkhave Bhagavā Arahaṁ Sammāsambuddho udumbarassa mūle abhisambuddho. Kassapo bhikkhave Bhagavā Arahaṁ Sammāsambuddho nigrodhassa mūle abhisambuddho. Ahaṁ bhikkhave etarahi Arahaṁ Sammāsambuddho assatthassa mūle abhisambuddho.

p. 4 9. Vipassissa bhikkhave Bhagavato Arahato Sammāsambuddhassa Khaṇḍatissaṁ nāma sāvakayugaṁ ahosi aggaṁ bhaddayugaṁ. Sikhissa bhikkhave Bhagavato Arahato Sammāsambuddhassa Abhibhūsambhavaṁ nāma sāvakayugaṁ ahosi aggaṁ bhaddayugaṁ. Vessabhussa bhikkhave Bhagavato Arahato Sammāsambuddhassa Soṇuttaraṁ nāma sāvakayugaṁ ahosi aggaṁ bhaddayugaṁ. Kakusandhassa bhikkhave Bhagavato Arahato Sammāsambuddhassa Vidhurasañjīvaṁ nāma sāvakayugaṁ ahosi aggaṁ bhaddayugaṁ. Koṇāgamanassa bhikkhave Bhagavato Arahato Sammāsambuddhassa Bhiyyosuttaraṁ nāma sāvakayugaṁ ahosi aggaṁ bhaddayugaṁ. Kassapassa bhikkhave Bhagavato Arahato Sammāsambuddhassa Tissabhāradvājaṁ nāma sāvakayugaṁ ahosi aggaṁ bhaddayugaṁ. Mayhaṁ bhikkhave etarahi Sāriputtamoggallānaṁ nāma sāvakayugaṁ ahosi aggaṁ bhaddayugaṁ.

10. Vipassissa bhikkhave Bhagavato Arahato Sammāsambuddhassa tayo sāvakānaṁ sannipātā ahesuṁ. Eko sāvakānaṁ sannipāto ahosi aṭṭhasaṭṭhibhikkhusatasahassaṁ, eko sāvakānaṁ sannipāto ahosi bhikkhusatasahassaṁ, eko sāvakānaṁ sannipāto ahosi asītibhikkhusahassāni. Vipassissa bhikkhave Bhagavato Arahato Sammāsambuddhassa ime tayo sāvakānaṁ sannipātā ahesuṁ sabbesaṁyeva khīṇāsavānaṁ. Sikhissa bhikkhave Bhagavato Arahato Sammāsambuddhassa tayo sāvakānaṁ sannipātā ahesuṁ. Eko sāvakānaṁ sannipāto ahosi bhikkhusatasahassaṁ, eko sāvakānaṁ sannipāto ahosi asītibhikkhusahassāni, eko sāvakānaṁ sannipāto ahosi sattatibhikkhusahassāni. Sikhissa bhikkhave Bhagavato Arahato Sammāsambuddhassa ime tayo sāvakānaṁ sannipātā ahesuṁ sabbesaṁyeva khīṇāsavānaṁ. Vessabhussa bhikkhave Bhagavato Arahato Sammāsambuddhassa tayo sāvakānaṁ sannipātā ahesuṁ. Eko sāvakānaṁ sannipāto ahosi asītibhikkhusahassāni, eko sāvakānaṁ sannipāto ahosi sattatibhikkhusahassāni, eko sāvakānaṁ sannipāto ahosi saṭṭhibhikkhusahassāni. Vessabhussa bhikkhave Bhagavato Arahato Sammāsambuddhassa ime tayo sāvakānaṁ sannipātā ahesuṁ sabbesaṁyeva khīṇāsavānaṁ. Kakusandhassa bhikkhave Bhagavato Arahato Sammāsambuddhassa eko sāvakānaṁ sannipāto ahosi cattālīsabhikkhusahassāni. Kakusandhassa bhikkhave Bhagavato Arahato Sammāsambuddhassa ayaṁ eko sāvakānaṁ sannipāto ahosi sabbesaṁyeva khīṇāsavānaṁ. Koṇāgamanassa bhikkhave Bhagavato Arahato Sammāsambuddhassa eko sāvakānaṁ sannipāto ahosi tiṁsabhikkhusahassāni. Koṇāgamanassa bhikkhave Bhagavato Arahato Sammāsambuddhassa ayaṁ eko sāvakānaṁ sannipāto ahosi sabbesaṁyeva khīṇāsavānaṁ. Kassapassa bhikkhave Bhagavato Arahato Sammāsambuddhassa eko sāvakānaṁ sannipāto ahosi vīsatibhikkhusahassāni. Kassapassa bhikkhave Bhagavato Arahato Sammāsambuddhassa ayaṁ eko sāvakānaṁ sannipāto ahosi sabbesaṁyeva khīṇāsavānaṁ. Mayhaṁ bhikkhave etarahi eko sāvakānaṁ sannipāto ahosi aḍḍhateḷasāni bhikkhusatāni. Mayhaṁ bhikkhave ayaṁ eko sāvakānaṁ sannipāto ahosi sabbesaṁyeva khīṇāsavānaṁ.

p. 5 11. Vipassissa bhikkhave Bhagavato Arahato Sammāsambuddhassa Asoko nāma bhikkhu upaṭṭhāko ahosi aggupaṭṭhāko. Sikhissa bhikkhave Bhagavato Arahato Sammāsambuddhassa Khemaṅkaro nāma bhikkhu upaṭṭhāko ahosi aggupaṭṭhāko. Vessabhussa bhikkhave Bhagavato Arahato Sammāsambuddhassa Upasanto nāma bhikkhu upaṭṭhāko ahosi aggupaṭṭhāko. Kakusandhassa bhikkhave Bhagavato Arahato Sammāsambuddhassa Buddhijo nāma bhikkhu upaṭṭhāko ahosi aggupaṭṭhāko. Koṇāgamanassa bhikkhave Bhagavato Arahato Sammāsambuddhassa Sotthijo nāma bhikkhu upaṭṭhāko ahosi aggupaṭṭhāko. Kassapassa bhikkhave Bhagavato Arahato Sammāsambuddhassa Sabbamitto nāma bhikkhu upaṭṭhāko ahosi aggupaṭṭhāko. Mayhaṁ bhikkhave etarahi Ānando nāma bhikkhu upaṭṭhāko ahosi aggupaṭṭhāko.

p. 6 12. Vipassissa bhikkhave Bhagavato Arahato Sammāsambuddhassa Bandhumā nāma rājā pitā ahosi. Bandhumatī nāma devī mātā ahosi janetti¹. Bandhumassa rañño Bandhumatī nāma nagaraṁ rājadhānī ahosi. Sikhissa bhikkhave Bhagavato Arahato Sammāsambuddhassa Aruṇo nāma rājā pitā ahosi. Pabhāvatī nāma devī mātā ahosi janetti. Aruṇassa rañño Aruṇavatī nāma nagaraṁ rājadhānī ahosi. Vessabhussa bhikkhave Bhagavato Arahato Sammāsambuddhassa Suppatito nāma² rājā pitā ahosi. Vassavatī nāma³ devī mātā ahosi janetti. Suppatitassa rañño Anomaṁ nāma nagaraṁ rājadhānī ahosi. Kakusandhassa bhikkhave Bhagavato Arahato Sammāsambuddhassa Aggidatto nāma brāhmaṇo pitā ahosi. Visākhā nāma brāhmaṇī mātā ahosi janetti. Tena kho pana bhikkhave samayena Khemo nāma rājā ahosi. Khemassa rañño Khemavatī nāma nagaraṁ rājadhānī ahosi. Koṇāgamanassa bhikkhave Bhagavato Arahato Sammāsambuddhassa Yaññadatto nāma brāhmaṇo pitā ahosi. Uttarā nāma brāhmaṇī mātā ahosi janetti. Tena kho pana bhikkhave samayena Sobho nāma rājā ahosi. Sobhassa rañño Sobhavatī nāma nagaraṁ rājadhānī ahosi. Kassapassa bhikkhave Bhagavato Arahato Sammāsambuddhassa Brahmadatto nāma brāhmaṇo pitā ahosi. Dhanavatī nāma brāhmanī mātā ahosi janetti. Tena kho pana bhikkhave samayena Kikī nāma¹ rājā ahosi. Kikissa rañño Bārāṇasī nāma nagaraṁ rājadhānī ahosi. Mayhaṁ bhikkhave etarahi Suddhodano nāma rājā pitā ahosi. Māyā nāma devī mātā ahosi janetti. Kapilavatthu nāma nagaraṁ rājadhānī ahosīti. Idamavoca Bhagavā, idaṁ vatvāna Sugato uṭṭhāyāsanā vihāraṁ pāvisi.

p. 7 13. Atha kho tesaṁ bhikkhūnaṁ acirapakkantassa Bhagavato ayamantarākathā udapādi “acchariyaṁ āvuso abbhutaṁ āvuso Tathāgatassa mahiddhikatā mahānubhāvatā. Yatra hi nāma Tathāgato atīte Buddhe parinibbute chinnapapañce chinnavaṭume pariyādinnavaṭṭe sabbadukkhavītivatte jātitopi anussarissati, nāmatopi anussarissati, gottatopi anussarissati, āyuppamāṇatopi anussarissati, sāvakayugatopi anussarissati, sāvakasannipātatopi anussarissati ‘evaṁjaccā te Bhagavanto ahesuṁ itipi, evaṁnāmā evaṁgottā evaṁsīlā evaṁdhammā evaṁpaññā evaṁvihārī evaṁvimuttā te Bhagavanto ahesuṁ itipī’ti. Kiṁ nu kho āvuso Tathāgatasseva nu kho esā dhammadhātu suppaṭividdhā, yassā dhammadhātuyā suppaṭividdhattā Tathāgato atīte Buddhe parinibbute chinnapapañce chinnavaṭume pariyādinnavaṭṭe sabbadukkhavītivatte jātitopi anussarati, nāmatopi anussarati, gottatopi anussarati. Āyuppamāṇatopi anussarati, sāvakayugatopi anussarati, sāvakasannipātatopi anussarati ‘evaṁjaccā te Bhagavanto ahesuṁ itipi, evaṁnāmā evaṁgottā evaṁsīlā evaṁdhammā evaṁpaññā evaṁvihārī evaṁvimuttā te Bhagavanto ahesuṁ itipī’ti, udāhu devatā Tathāgatassa etamatthaṁ ārocesuṁ, yena Tathāgato atīte Buddhe parinibbute chinnapapañce chinnavaṭume pariyādinnavaṭṭe sabbadukkhavītivatte jātitopi anussarati, nāmatopi anussarati, gottatopi anussarati, āyuppamāṇatopi anussarati, sāvakayugatopi anussarati, sāvakasannipātatopi anussarati ‘evaṁjaccā te Bhagavanto ahesuṁ itipi, evaṁnāmā evaṁgottā evaṁsīlā evaṁdhammā evaṁpaññā evaṁvihārī evaṁvimuttā te Bhagavanto ahesuṁ itipī”ti. Ayañca hidaṁ tesaṁ bhikkhūnaṁ antarākathā vippakatā hoti.

p. 8 14. Atha kho Bhagavā sāyanhasamayaṁ paṭisallānā vuṭṭhito yena Karerimaṇḍalamāḷo tenupasaṅkami, upasaṅkamitvā paññatte āsane nisīdi, nisajja kho Bhagavā bhikkhū āmantesi “kāyanuttha bhikkhave etarahi kathāya sannisinnā. Kā ca pana vo antarākathā vippakatā”ti. Evaṁ vutte te bhikkhū Bhagavantaṁ etadavocuṁ “idha bhante amhākaṁ acirapakkantassa Bhagavato ayaṁ antarākathā udapādi ‘acchariyaṁ āvuso abbhutaṁ āvuso Tathāgatassa mahiddhikatā mahānubhāvatā, yatra hi nāma Tathāgato atīte Buddhe parinibbute chinnapapañce chinnavaṭume pariyādinnavaṭṭe sabbadukkhavītivatte jātitopi anussarissati, nāmatopi anussarissati, gottatopi anussarissati, āyuppamāṇatopi anussarissati, sāvakayugatopi anussarissati, sāvakasannipātatopi anussarissati ‘evaṁjaccā te Bhagavanto ahesuṁ itipi, evaṁnāmā evaṁgottā evaṁsīlā evaṁdhammā evaṁpaññā evaṁvihārī evaṁvimuttā te Bhagavanto ahesuṁ itipī’ti. Kiṁ nu kho āvuso Tathāgatasseva nu kho esā dhammadhātu suppaṭividdhā, yassā dhammadhātuyā suppaṭividdhattā Tathāgato atīte Buddhe parinibbute chinnapapañce chinnavaṭume pariyādinnavaṭṭe sabbadukkhavītivatte jātitopi anussarati, nāmatopi anussarati, gottatopi anussarati, āyuppamāṇatopi anussarati, sāvakayugatopi anussarati, sāvakasannipātatopi anussarati ‘evaṁjaccā te Bhagavanto ahesuṁ itipi, evaṁnāmā evaṁgottā evaṁsīlā evaṁdhammā evaṁpaññā evaṁvihārī evaṁvimuttā te Bhagavanto ahesuṁ itipī’ti, udāhu devatā Tathāgatassa etamatthaṁ ārocesuṁ, yena Tathāgato atīte Buddhe parinibbute chinnapapañce chinnavaṭume pariyādinnavaṭṭe sabbadukkhavītivatte jātitopi anussarati, nāmatopi anussarati, gottatopi anussarati, āyuppamāṇatopi anussarati, sāvakayugatopi anussarati, sāvakasannipātatopi anussarati ‘evaṁjaccā te Bhagavanto ahesuṁ itipi, evaṁnāmā evaṁgottā evaṁsīlā evaṁdhammā evaṁpaññā evaṁvihārī evaṁvimuttā te Bhagavanto ahesuṁ itipī’ti. Ayaṁ kho no bhante antarākathā vippakatā, atha Bhagavā anuppatto”ti.

p. 9 15. Tathāgatassevesā bhikkhave dhammadhātu suppaṭividdhā, yassā dhammadhātuyā suppaṭividdhattā Tathāgato atīte Buddhe parinibbute chinnapapañce chinnavaṭume pariyādinnavaṭṭe sabbadukkhavītivatte jātitopi anussarati, nāmatopi anussarati, gottatopi anussarati, āyuppamāṇatopi anussarati, sāvakayugatopi anussarati, sāvakasannipātatopi anussarati “evaṁjaccā te Bhagavanto ahesuṁ itipi, evaṁnāmā evaṁgottā evaṁsīlā evaṁdhammā evaṁpaññā evaṁvihārī evaṁvimuttā te Bhagavanto ahesuṁ itipī”ti. Devatāpi Tathāgatassa etamatthaṁ ārocesuṁ, yena Tathāgato atīte Buddhe parinibbute chinnapapañce chinnavaṭume pariyādinnavaṭṭe sabbadukkhavītivatte jātitopi anussarati, nāmatopi anussarati, gottatopi anussarati, āyuppamāṇatopi anussarati, sāvakayugatopi anussarati, sāvakasannipātatopi anussarati “evaṁjaccā te Bhagavanto ahesuṁ itipi, evaṁnāmā evaṁgottā evaṁsīlā evaṁdhammā evaṁpaññā evaṁvihārī evaṁvimuttā te Bhagavanto ahesuṁ itipī”ti. Iccheyyātha no tumhe bhikkhave bhiyyoso mattāya pubbenivāsapaṭisaṁyuttaṁ dhammiṁ kathaṁ sotunti? Etassa Bhagavā kālo, etassa Sugata kālo, yaṁ Bhagavā bhiyyoso mattāya pubbenivāsapaṭisaṁyuttaṁ dhammiṁ kathaṁ kareyya, Bhagavato sutvā bhikkhū dhāressantīti. Tena hi bhikkhave suṇātha sādhukaṁ manasi karotha bhāsissāmīti. “Evaṁ bhante”ti kho te bhikkhū Bhagavato paccassosuṁ. Bhagavā etadavoca–

16. Ito so bhikkhave ekanavutikappe yaṁ Vipassī Bhagavā Arahaṁ Sammāsambuddho loke udapādi. Vipassī bhikkhave Bhagavā Arahaṁ Sammāsambuddho khattiyo jātiyā ahosi, khattiyakule udapādi. Vipassī bhikkhave Bhagavā Arahaṁ Sammāsambuddho Koṇḍañño gottena ahosi. Vipassissa bhikkhave Bhagavato Arahato Sammāsambuddhassa asītivassasahassāni āyuppamāṇaṁ ahosi. Vipassī bhikkhave Bhagavā Arahaṁ Sammāsambuddho pāṭaliyā mūle abhisambuddho. Vipassissa bhikkhave Bhagavato Arahato Sammāsambuddhassa Khaṇḍatissaṁ nāma sāvakayugaṁ ahosi aggaṁ bhaddayugaṁ. Vipassissa bhikkhave Bhagavato Arahato Sammāsambuddhassa tayo sāvakānaṁ sannipātā ahesuṁ. Eko sāvakānaṁ sannipāto ahosi aṭṭhasaṭṭhibhikkhusatasahassaṁ, eko sāvakānaṁ sannipāto ahosi bhikkhusatasahassaṁ, eko sāvakānaṁ sannipāto ahosi asītibhikkhusahassāni. Vipassissa bhikkhave Bhagavato Arahato Sammāsambuddhassa ime tayo sāvakānaṁ sannipātā ahesuṁ sabbesaṁyeva khīṇāsavānaṁ. Vipassissa bhikkhave Bhagavato Arahato Sammāsambuddhassa Asoko nāma bhikkhu upaṭṭhāko ahosi aggupaṭṭhāko. Vipassissa bhikkhave Bhagavato Arahato Sammāsambuddhassa Bandhumā nāma rājā pitā ahosi. Bandhumatī nāma devī mātā ahosi janetti. Bandhumassa rañño Bandhumatī nāma nagaraṁ rājadhānī ahosi.

Bodhisattadhammatā

p. 10 17. Atha kho bhikkhave Vipassī bodhisatto Tusitā kāyā cavitvā sato sampajāno mātukucchiṁ okkami. Ayamettha dhammatā. (1)

18. Dhammatā esā bhikkhave, yadā bodhisatto Tusitā kāyā cavitvā mātukucchiṁ okkamati. Atha sadevake loke samārake sabrahmake sassamaṇabrāhmaṇiyā pajāya sadevamanussāya appamāṇo uḷāro obhāso pātu bhavati atikkammeva devānaṁ devānubhāvaṁ. Yāpi tā lokantarikā aghā asaṁvutā andhakārā andhakāratimisā, yatthapime candimasūriyā evaṁmahiddhikā evaṁmahānubhāvā ābhāya nānubhonti, tatthapi appamāṇo uḷāro obhāso pātu bhavati atikkammeva devānaṁ devānubhāvaṁ. Yepi tattha sattā upapannā, tepi tenobhāsena aññamaññaṁ sañjānanti “aññepi kira bho santi sattā idhūpapannā”ti. Ayañca dasasahassī lokadhātu saṅkampati sampakampati sampavedhati. Appamāṇo ca uḷāro obhāso loke pātu bhavati atikkammeva devānaṁ devānubhāvaṁ. Ayamettha dhammatā. (2)

p. 11 19. Dhammatā esā bhikkhave, yadā bodhisatto mātukucchiṁ okkanto hoti. Cattāro naṁ devaputtā catuddisaṁ¹ rakkhāya upagacchanti “mā naṁ bodhisattaṁ vā bodhisattamātaraṁ vā manusso vā amanusso vā koci vā viheṭhesī”ti. Ayamettha dhammatā. (3)

20. Dhammatā esā bhikkhave, yadā bodhisatto mātukucchiṁ okkanto hoti. Pakatiyā sīlavatī bodhisattamātā hoti, viratā pāṇātipātā, viratā adinnādānā, viratā kāmesumicchācārā, viratā musāvādā, viratā surāmerayamajjappamādaṭṭhānā. Ayamettha dhammatā. (4)

21. Dhammatā esā bhikkhave, yadā bodhisatto mātukucchiṁ okkanto hoti. Na bodhisattamātu purisesu mānasaṁ uppajjati kāmaguṇūpasaṁhitaṁ, anatikkamanīyā ca bodhisattamātā hoti kenaci purisena rattacittena. Ayamettha dhammatā. (5)

22. Dhammatā esā bhikkhave, yadā bodhisatto mātukucchiṁ okkanto hoti. Lābhinī bodhisattamātā hoti pañcannaṁ kāmaguṇānaṁ, sā pañcahi kāmaguṇehi samappitā samaṅgībhūtā paricāreti. Ayamettha dhammatā. (6)

23. Dhammatā esā bhikkhave, yadā bodhisatto mātukucchiṁ okkanto hoti. Na bodhisattamātu kocideva ābādho uppajjati, sukhinī bodhisattamātā hoti akilantakāyā, bodhisattañca bodhisattamātā tirokucchigataṁ passati sabbaṅgapaccaṅgiṁ ahīnindriyaṁ. Seyyathāpi bhikkhave maṇi veḷuriyo subho jātimā aṭṭhaṁso suparikammakato accho vippasanno anāvilo sabbākārasampanno. Tatrāssa² suttaṁ āvutaṁ nīlaṁ vā pītaṁ vā lohitaṁ vā odātaṁ vā paṇḍusuttaṁ vā, tamenaṁ cakkhumā puriso hatthe karitvā paccavekkheyya “ayaṁ kho maṇi veḷuriyo subho jātimā aṭṭhaṁso suparikammakato accho vippasanno anāvilo sabbākārasampanno. Tatridaṁ suttaṁ āvutaṁ nīlaṁ vā pītaṁ vā lohitaṁ vā odātaṁ vā paṇḍusuttaṁ vā”ti. Evameva kho bhikkhave yadā bodhisatto mātukucchiṁ okkanto hoti. Na bodhisattamātu kocideva ābādho uppajjati, sukhinī bodhisattamātā hoti akilantakāyā, bodhisattañca bodhisattamātā tirokucchigataṁ passati sabbaṅgapaccaṅgiṁ ahīnindriyaṁ. Ayamettha dhammatā. (7)

p. 12 24. Dhammatā esā bhikkhave, sattāhajāte bodhisatte bodhisattamātā kālaṁ karoti tusitaṁ kāyaṁ upapajjati. Ayamettha dhammatā. (8)

25. Dhammatā esā bhikkhave, yathā aññā itthikā nava vā dasa vā māse gabbhaṁ kucchinā pariharitvā vijāyanti, na hevaṁ bodhisattaṁ bodhisattamātā vijāyati, daseva māsāni bodhisattaṁ bodhisattamātā kucchinā pariharitvā vijāyati. Ayamettha dhammatā. (9)

26. Dhammatā esā bhikkhave, yathā aññā itthikā nisinnā vā nipannā vā vijāyanti, na hevaṁ bodhisattaṁ bodhisattamātā vijāyati, ṭhitāva bodhisattaṁ bosattamātā vijāyati. Ayamettha dhammatā. (10)

27. Dhammatā esā bhikkhave, yadā bodhisatto mātukucchimhā nikkhamati. Devā paṭhamaṁ paṭiggaṇhanti, pacchā manussā. Ayamettha dhammatā. (11)

28. Dhammatā esā bhikkhave, yadā bodhisatto mātukucchimhā nikkhamati, appattova bodhisatto pathaviṁ hoti, cattāro naṁ devaputtā paṭiggahetvā mātu purato ṭhapenti “attamanā devi hohi, mahesakkho te putto uppanno”ti. Ayamettha dhammatā. (12)

29. Dhammatā esā bhikkhave yadā bodhisatto mātukucchimhā nikkhamati. Visadova nikkhamati amakkhito udena¹ amakkhito semhena amakkhito ruhirena amakkhito kenaci asucinā suddho² visado. Seyyathāpi bhikkhave maṇiratanaṁ Kāsike vatthe nikkhittaṁ neva maṇiratanaṁ Kāsikaṁ vatthaṁ makkheti, nāpi Kāsikaṁ vatthaṁ maṇiratanaṁ makkheti. Taṁ Kissa hetu, ubhinnaṁ suddhattā. Evameva kho bhikkhave yadā bodhisatto mātukucchimhā nikkhamati, visadova nikkhamati amakkhito udena amakkhito semhena amakkhito ruhirena amakkhito kenaci asucinā suddho visado. Ayamettha dhammatā. (13)

p. 13 30. Dhammatā esā bhikkhave, yadā bodhisatto mātukucchimhā nikkhamati. Dve udakassa dhārā antalikkhā pātu bhavanti ekā sītassa ekā uṇhassa, yena bodhisattassa udakakiccaṁ karonti mātu ca. Ayamettha dhammatā. (14)

31. Dhammatā esā bhikkhave, sampatijāto bodhisatto samehi pādehi patiṭṭhahitvā uttarābhimukho¹ sattapadavītihārena gacchati setamhi chatte anudhāriyamāne, sabbā ca disā anuviloketi, āsabhiṁ vācaṁ bhāsati “aggohamasmi lokassa, jeṭṭhohamasmi lokassa, seṭṭhohamasmi lokassa, ayamantimā jāti, natthidāni punabbhavo”ti. Ayamettha dhammatā. (15)

32. Dhammatā esā bhikkhave, yadā bodhisatto mātukucchimhā nikkhamati. Atha sadevake loke samārake sabrahmake sassamaṇabrāhmaṇiyā pajāya sadevamanussāya appamāṇo uḷāro obhāso pātu bhavati atikkammeva devānaṁ devānubhāvaṁ. Yāpi tā lokantarikā aghā asaṁvutā andhakārā andhakāratimisā, yatthapime candimasūriyā evaṁmahiddhikā evaṁmahānubhāvā ābhāya nānubhonti, tatthapi appamāṇo uḷāro obhāso pātu bhavati atikkammeva devānaṁ devānubhāvaṁ. Yepi tattha sattā upapannā, tepi tenobhāsena aññamaññaṁ sañjānanti “aññepi kira bho santi sattā idhūpapannā”ti. Ayañca dasasahassī lokadhātu saṅkampati sampakampati sampavedhati. Appamāṇo ca uḷāro obhāso loke pātu bhavati atikkammeva devānaṁ devānubhāvaṁ. Ayamettha dhammatā. (16)

Dvattiṁsamahāpurisalakkhaṇā

33. Jāte kho pana bhikkhave Vipassimhi kumāre Bandhumato rañño paṭivedesuṁ “putto te deva² jāto, taṁ devo passatū”ti. Addasā kho bhikkhave Bandhumā rājā Vipassiṁ kumāraṁ, disvā nemitte brāhmaṇe āmantāpetvā etadavoca “passantu bhonto nemittā brāhmaṇā kumāran”ti. Addasaṁsu kho bhikkhave nemittā brāhmaṇā Vipassiṁ kumāraṁ, disvā Bandhumantaṁ rājānaṁ etadavocuṁ “attamano deva hohi, mahesakkho te putto uppanno, lābhā te mahārāja, suladdhaṁ te mahārāja, yassa te kule evarūpo putto uppanno, ayaṁ hi deva kumāro dvattiṁsamahāpurisalakkhaṇehi samannāgato, yehi samannāgatassa mahāpurisassa dveva gatiyo bhavanti anaññā. Sace agāraṁ ajjhāvasati, rājā hoti cakkavattī dhammiko dhammarājā cāturanto vijitāvī janapadatthāvariyappatto sattaratanasamannāgato. Tassimāni sattaratanāni bhavanti. Seyyathidaṁ, cakkaratanaṁ hatthiratanaṁ assaratanaṁ maṇiratanaṁ itthiratanaṁ gahapatiratanaṁ pariṇāyakaratanameva sattamaṁ. Parosahassaṁ kho panassa puttā bhavanti sūrā vīraṅgarūpā parasenappamaddanā, so imaṁ pathaviṁ sāgarapariyantaṁ adaṇḍena asatthena dhammena abhivijiya ajjhāvasati. Sace kho pana agārasmā anagāriyaṁ pabbajati, Arahaṁ hoti Sammāsambuddho loke vivaṭacchado.

p. 14 34. Katamehi cāyaṁ deva kumāro dvattiṁsamahāpurisalakkhaṇehi samannāgato, yehi samannāgatassa mahāpurisassa dveva gatiyo bhavanti anaññā. Sace agāraṁ ajjhāvasati, rājā hoti cakkavattī dhammiko dhammarājā cāturanto vijitāvī janapadatthāvariyappatto sattaratanasamannāgato. Tassimāni sattaratanāni bhavanti. Seyyathidaṁ, cakkaratanaṁ hatthiratanaṁ assaratanaṁ maṇiratanaṁ itthiratanaṁ gahapatiratanaṁ pariṇāyakaratanameva sattamaṁ. Parosahassaṁ kho panassa puttā bhavanti sūrā vīraṅgarūpā parasenappamaddanā, so imaṁ pathaviṁ sāgarapariyantaṁ adaṇḍena asatthena dhammena abhivijiya ajjhāvasati. Sace kho pana agārasmā anagāriyaṁ pabbajati, Arahaṁ hoti Sammāsambuddho loke vivaṭacchado.

35. Ayañhi deva kumāro suppatiṭṭhitapādo, yaṁpāyaṁ deva kumāro suppatiṭṭhitapādo, idampimassa mahāpurisassa mahāpurisalakkhaṇaṁ bhavati. (1) Imassa deva¹ kumārassa heṭṭhā pādatalesu cakkāni jātāni sahassārāni sanemikāni sanābhikāni sabbākāraparipūrāni, yampi imassa deva kumārassa heṭṭhā pādatalesu cakkāni jātāni sahassārāni sanemikāni sanābhikāni sabbākāraparipūrāni, idampimassa mahāpurisassa mahāpurisalakkhaṇaṁ bhavati. (2) Ayañhi deva kumāro āyatapaṇhī -pa-. (3) Ayañhi deva kumāro dīghaṅgulī -pa-. (4) Ayañhi deva kumāro mudutalunahatthapādo -pa-. (5) Ayañhi deva kumāro jālahatthapādo -pa-. (6) Ayañhi deva kumāro ussaṅkhapādo -pa-. (7) Ayañhi deva kumāro eṇijaṅgho -pa-. (8) Ayañhi deva kumāro ṭhitakova anonamanto ubhohi pāṇitalehi jaṇṇukāni parimasati¹ parimajjati -pa-. (9) Ayañhi deva kumāro kosohitavatthaguyho -pa-. (10) Ayañhi deva kumāro suvaṇṇavaṇṇo kañcanasannibhattaco -pa-. (11) Ayañhi deva kumāro sukhumacchavī, sukhumattā chaviyā rajojallaṁ kāye na upalimpati² -pa-. (12) Ayañhi deva kumāro ekekalomo, ekekāni lomāni lomakūpesu jātāni -pa-. (13) Ayañhi deva kumāro uddhaggalomo, uddhaggāni lomāni jātāni nīlāni añjanavaṇṇāni kuṇḍalāvaṭṭāni dakkhiṇāvaṭṭakajātāni -pa-. (14) Ayañhi deva kumāro brahmujugatto -pa-. (15) Ayañhi deva kumāro sattussado -pa-. (16) Ayañhi deva kumāro sīhapubbaddhakāyo -pa-. (17) Ayañhi deva kumāro citantaraṁso³ -pa-. (18) Ayañhi deva kumāro nigrodhaparimaṇḍalo yāvatakvassa kāyo, tāvatakvassa byāmo, yāvatakvassa byāmo, tāvatakvassa kāyo -pa-. (19) Ayañhi deva kumāro samavaṭṭakkhandho -pa-. (20) Ayañhi deva kumāro rasaggasaggī -pa-. (21) Ayañhi deva kumāro sīhahanu -pa-. (22) Ayañhi deva kumāro cattālīsadanto -pa-. (23) Ayañhi deva kumāro samadanto -pa-. (24) Ayañhi deva kumāro aviraḷadanto -pa-. (25) Ayañhi deva kumāro susukkadāṭho -pa-. (26) Ayañhi deva kumāro pahūtajivho -pa-. (27) Ayañhi deva kumāro brahmassaro karavīkabhāṇī -pa-. (28) Ayañhi deva kumāro abhinīlanetto -pa-. (29) Ayañhi deva kumāro gopakhumo -pa-. (30) Imassa deva kumārassa uṇṇā bhamukantare jātā odātā mudutūlasannibhā, yampi imassa deva kumārassa uṇṇā bhamukantare jātā odātā mudutūlasannibhā, idampimassa mahāpurisassa mahāpurisalakkhaṇaṁ bhavati. (31) Ayañhi deva kumāro uṇhīsasīso, yaṁpāyaṁ deva kumāro uṇhīsasīso, idampimassa mahāpurisassa mahāpurisalakkhaṇaṁ bhavati. (32)

p. 16 36. Imehi kho ayaṁ deva kumāro dvattiṁsamahāpurisalakkhaṇehi samannāgato, yehi samannāgatassa mahāpurisassa dveva gatiyo bhavanti anaññā. Sace agāraṁ ajjhāvasati, rājā hoti cakkavattī dhammiko dhammarājā cāturanto vijitāvī janapadatthāvariyappatto sattaratanasamannāgato. Tassimāni sattaratanāni bhavanti. Seyyathidaṁ, cakkaratanaṁ hatthiratanaṁ assaratanaṁ maṇiratanaṁ itthiratanaṁ gahapatiratanaṁ pariṇāyakaratanameva sattamaṁ. Parosahassaṁ kho panassa puttā bhavanti sūrā vīraṅgarūpā parasenappamaddanā, so imaṁ pathaviṁ sāgarapariyantaṁ adaṇḍena asatthena dhammena¹ abhivijiya ajjhāvasati. Sace kho pana agārasmā anagāriyaṁ pabbajati, Arahaṁ hoti Sammāsambuddho loke vivaṭacchadoti.

Vipassīsamaññā

p. 17 37. Atha kho bhikkhave Bandhumā rājā nemitte brāhmaṇe ahatehi vatthehi acchādāpetvā¹ sabbakāmehi santappesi. Atha kho bhikkhave Bandhumā rājā Vipassissa kumārassa dhātiyo upaṭṭhāppesi. Aññā khīraṁ pāyenti, aññā nhāpenti, aññā dhārenti, aññā aṅkena pariharanti. Jātassa kho pana bhikkhave Vipassissa kumārassa setacchattaṁ dhārayittha divā ceva rattiṁ ca “mā naṁ sītaṁ vā uṇhaṁ vā tiṇaṁ vā rajo vā ussāvo vā bādhayitthā”ti. Jāto kho pana bhikkhave Vipassī kumāro bahuno janassa piyo ahosi manāpo. Seyyathāpi bhikkhave uppalaṁ vā padumaṁ vā puṇḍarīkaṁ vā bahuno janassa piyaṁ manāpaṁ, evameva kho bhikkhave Vipassī kumāro bahuno janassa piyo ahosi manāpo. Svāssudaṁ aṅkeneva aṅkaṁ parihariyati.

38. Jāto kho pana bhikkhave Vipassī kumāro mañjussaro ca² ahosi vaggussaro ca madhurassaro ca pemaniyassaro ca. Seyyathāpi bhikkhave Himavante pabbate karavīkā nāma sakuṇajāti mañjussarā ca vaggussarā ca madhurassarā ca pemaniyassarā ca, evameva kho bhikkhave Vipassī kumāro mañjussaro ca ahosi vaggussaro ca madhurassaro ca pemaniyassaro ca.

39. Jātassa kho pana bhikkhave Vipassissa kumārassa kammavipākajaṁ dibbacakkhu pāturahosi. Yena sudaṁ³ samantā yojanaṁ passati divā ceva rattiṁ ca.

40. Jāto kho pana bhikkhave Vipassī kumāro animisanto pekkhati seyyathāpi devā Tāvatiṁsā. Animisanto kumāro pekkhatīti kho bhikkhave⁴ Vipassissa kumārassa “Vipassī Vipassī” tveva samaññā udapādi.

p. 18 41. Atha kho bhikkhave Bandhumā rājā atthakaraṇe¹ nisinno Vipassiṁ kumāraṁ aṅke nisīdāpetvā atthe anusāsati. Tatra sudaṁ bhikkhave Vipassī kumāro pitu-aṅke nisinno viceyya viceyya atthe panāyati ñāyena². Viceyya viceyya kumāro atthe panāyati ñāyenāti kho bhikkhave Vipassissa kumārassa bhiyyoso mattāya “Vipassī Vipassī” tveva samaññā udapādi.

42. Atha kho bhikkhave Bandhumā rājā Vipassissa kumārassa tayo pāsāde kārāpesi, ekaṁ vassikaṁ ekaṁ hemantikaṁ ekaṁ gimhikaṁ, pañca kāmaguṇāni upaṭṭhāpesi. Tatra sudaṁ bhikkhave Vipassī kumāro vassike pāsāde cattāro māse³ nippurisehi tūriyehi paricārayamāno na heṭṭhāpāsādaṁ orohatīti.

Jiṇṇapurisa

43. Atha kho bhikkhave Vipassī kumāro bahūnaṁ vassānaṁ bahūnaṁ vassasatānaṁ bahūnaṁ vassasahassānaṁ accayena sārathiṁ āmantesi “yojehi samma sārathi bhaddāni bhaddāni yānāni uyyānabhūmiṁ gacchāma subhūmidassanāyā”ti. “Evaṁ devā”ti kho bhikkhave sārathi Vipassissa kumārassa paṭissutvā bhaddāni bhaddāni yānāni yojetvā Vipassissa kumārassa paṭivedesi “yuttāni kho te deva bhaddāni bhaddāni yānāni, yassadāni kālaṁ maññasī”ti. Atha kho bhikkhave Vipassī kumāro bhaddaṁ bhaddaṁ yānaṁ⁴ abhiruhitvā bhaddehi bhaddehi yānehi uyyānabhūmiṁ niyyāsi.

44. Addasā kho bhikkhave Vipassī kumāro uyyānabhūmiṁ niyyanto purisaṁ jiṇṇaṁ gopānasivaṅkaṁ bhoggaṁ⁵ daṇḍaparāyanaṁ pavedhamānaṁ gacchantaṁ āturaṁ gatayobbanaṁ, disvā sārathiṁ āmantesi “ayaṁ pana samma sārathi puriso kiṁkato, kesāpissa na yathā aññesaṁ, kāyopissa na yathā aññesan”ti. Eso kho deva jiṇṇo nāmāti. Kiṁ paneso samma sārathi jiṇṇo nāmāti? Eso kho deva jiṇṇo nāma na dāni tena ciraṁ jīvitabbaṁ bhavissatīti. Kiṁ pana samma sārathi ahaṁpi jarādhammo jaraṁ anatītoti? Tvañca deva mayañcamha sabbe jarādhammā jaraṁ anatītāti. Tena hi samma sārathi alaṁ dānajja uyyānabhūmiyā, itova antepuraṁ paccaniyyāhīti. “Evaṁ devā”ti kho bhikkhave sārathi Vipassissa kumārassa paṭissutvā tatova antepuraṁ paccaniyyāsi. Tatra sudaṁ bhikkhave Vipassī kumāro antepuraṁ gato dukkhī dummano pajjhāyati “dhiratthu kira bho jāti nāma, yatra hi nāma jātassa jarā paññāyissatī”ti.

p. 19 45. Atha kho bhikkhave Bandhumā rājā sārathiṁ āmantāpetvā etadavoca “kacci samma sārathi kumāro uyyānabhūmiyā abhiramittha, kacci samma sārathi kumāro uyyānabhūmiyā attamano ahosī”ti. Na kho deva kumāro uyyānabhūmiyā abhiramittha, na kho deva kumāro uyyānabhūmiyā attamano ahosīti. Kiṁ pana samma sārathi addasa kumāro uyyānabhūmiṁ niyyantoti? Addasā kho deva kumāro uyyānabhūmiṁ niyyanto purisaṁ jiṇṇaṁ gopānasivaṅkaṁ bhoggaṁ daṇḍaparāyanaṁ pavedhamānaṁ gacchantaṁ āturaṁ gatayobbanaṁ, disvā maṁ etadavoca “ayaṁ pana samma sārathi puriso kiṁkato, kesāpissa na yathā aññesaṁ, kāyopissa na yathā aññesan”ti. Eso kho deva jiṇṇo nāmāti. Kiṁ paneso samma sārathi jiṇṇo nāmāti? Eso kho deva jiṇṇo nāma na dāni tena ciraṁ jīvitabbaṁ bhavissatīti. Kiṁ pana samma sārathi ahaṁpi jarādhammo jaraṁ anatītoti? Tvañca deva mayañcamha sabbe jarādhammā jaraṁ anatītāti. Tena hi samma sārathi alaṁ dānajja uyyānabhūmiyā, itova antepuraṁ paccaniyyāhīti. “Evaṁ devā”ti kho ahaṁ deva Vipassissa kumārassa paṭissutvā tatova antepuraṁ paccaniyyāsiṁ. So kho deva kumāro antepuraṁ gato dukkhī dummano pajjhāyati “dhiratthu kira bho jāti nāma, yatra hi nāma jātassa jarā paññāyissatī”ti.

Byādhitapurisa

p. 20 46. Atha kho bhikkhave Bandhumassa rañño etadahosi “māheva kho Vipassī kumāro na rajjaṁ kāresi, māheva Vipassī kumāro agārasmā anagāriyaṁ pabbaji, māheva nemittānaṁ brāhmaṇānaṁ saccaṁ assa vacanan”ti. Atha kho bhikkhave Bandhumā rājā Vipassissa kumārassa bhiyyoso mattāya pañca kāmaguṇāni upaṭṭhāpesi, yathā Vipassī kumāro rajjaṁ kareyya, yathā Vipassī kumāro na agārasmā anagāriyaṁ pabbajeyya, yathā nemittānaṁ brāhmaṇānaṁ micchā assa vacananti. Tatra sudaṁ bhikkhave Vipassī kumāro pañcahi kāmaguṇehi samappito samaṅgībhūto paricāreti. Atha kho bhikkhave Vipassī kumāro bahūnaṁ vassānaṁ -pa-.

47. Addasā kho bhikkhave Vipassī kumāro uyyānabhūmiṁ niyyanto purisaṁ ābādhikaṁ dukkhitaṁ bāḷhagilānaṁ sake muttakarīse palipannaṁ semānaṁ¹ aññehi vuṭṭhāpiyamānaṁ aññehi saṁvesiyamānaṁ, disvā sārathiṁ āmantesi “ayaṁ pana samma sārathi puriso kiṁkato, akkhīnipissa na yathā aññesaṁ, saropissa² na yathā aññesan”ti. Eso kho deva byādhito nāmāti. Kiṁ paneso samma sārathi byādhito nāmāti? Eso kho deva byādhito nāma appeva nāma tamhā ābādhā vuṭṭhaheyyāti. Kiṁ pana samma sārathi ahaṁpi byādhidhammo byādhiṁ anatītoti? Tvañca deva mayañcamha sabbe byādhidhammā byādhiṁ anatītāti. Tenahi samma sārathi alaṁ dānajja uyyānabhūmiyā, itova antepuraṁ paccaniyyāhīti. “Evaṁ devā”ti kho bhikkhave sārathi Vipassissa kumārassa paṭissutvā tatova antepuraṁ paccaniyyāsi. Tatra sudaṁ bhikkhave Vipassī kumāro antepuraṁ gato dukkhī dummano pajjhāyati “dhiratthu kira bho jāti nāma, yatra hi nāma jātassa jarā paññāyissati, byādhi paññāyissatī”ti.

48. Atha kho bhikkhave Bandhumā rājā sārathiṁ āmantāpetvā etadavoca “kacci samma sārathi kumāro uyyānabhūmiyā abhiramittha, kacci samma sārathi kumāro uyyānabhūmiyā attamano ahosī”ti. Na kho deva kumāro uyyānabhūmiyā abhiramittha, na kho deva kumāro uyyānabhūmiyā attamano ahosīti. Kiṁ pana samma sārathi addasa kumāro uyyānabhūmiṁ niyyantoti? Addasā kho deva kumāro uyyānabhūmiṁ niyyanto purisaṁ ābādhikaṁ dukkhitaṁ bāḷhagilānaṁ sake muttakarīse palipannaṁ semānaṁ aññehi vuṭṭhāpiyamānaṁ aññehi saṁvesiyamānaṁ, disvā maṁ etadavoca “ayaṁ pana samma sārathi puriso kiṁkato, akkhīnipissa na yathā aññesaṁ, saropissa na yathā aññesan”ti. Eso kho deva byādhito nāmāti. Kiṁ paneso samma sārathi byādhito nāmāti? Eso kho deva byādhito nāma appeva nāma tamhā ābādhā vuṭṭhaheyyāti. Kiṁ pana samma sārathi ahaṁpi byādhidhammo byādhiṁ anatītoti? Tvañca deva mayañcamha sabbe byādhidhammā byādhiṁ anatītāti. Tena hi samma sārathi alaṁ dānajja uyyānabhūmiyā, itova antepuraṁ paccaniyyāhīti. “Evaṁ devā”ti kho ahaṁ deva Vipassissa kumārassa paṭissutvā tatova antepuraṁ paccaniyyāsiṁ. So kho deva kumāro antepuraṁ gato dukkhī dummano pajjhāyati “dhiratthu kira bho jāti nāma, yatra hi nāma jātassa jarā paññāyissati, byādhi paññāyissatī”ti.

Kālaṅkatapurisa

p. 21 49. Atha kho bhikkhave Bandhumassa rañño etadahosi “māheva kho Vipassī kumāro na rajjaṁ kāresi, māheva Vipassī kumāro agārasmā anagāriyaṁ pabbaji, māheva nemittānaṁ brāhmaṇānaṁ saccaṁ assa vacanan”ti. Atha kho bhikkhave Bandhumā rājā Vipassissa kumārassa bhiyyoso mattāya pañca kāmaguṇāni upaṭṭhāpesi, yathā Vipassī kumāro rajjaṁ kareyya, yathā Vipassī kumāro na agārasmā anagāriyaṁ pabbajeyya, yathā nemittānaṁ brāhmaṇānaṁ micchā assa vacananti. Tatra sudaṁ bhikkhave Vipassī kumāro pañcahi kāmaguṇehi samappito samaṅgībhūto paricāreti. Atha kho bhikkhave Vipassī kumāro bahūnaṁ vassānaṁ -pa-.

p. 22 50. Addasā kho bhikkhave Vipassī kumāro uyyānabhūmiṁ niyyanto mahājanakāyaṁ sannipatitaṁ nānārattānaṁ ca dussānaṁ vilātaṁ kayiramānaṁ, disvā sārathiṁ āmantesi “kiṁ nu kho so samma sārathi mahājanakāyo sannipatito nānārattānaṁ ca dussānaṁ vilātaṁ kayiratī”ti. Eso kho deva kālaṅkato nāmāti. Tena hi samma sārathi yena so kālaṅkato tena rathaṁ pesehīti. “Evaṁ devā”ti kho bhikkhave sārathi Vipassissa kumārassa paṭissutvā yena so kālaṅkato tena rathaṁ pesesi. Addasā kho bhikkhave Vipassī kumāro petaṁ kālaṅkataṁ, disvā sārathiṁ āmantesi “kiṁ panāyaṁ samma sārathi kālaṅkato nāmā”ti. Eso kho deva kālaṅkato nāma na dāni taṁ dakkhanti mātā vā pitā vā aññe vā ñātisālohitā, sopi na dakkhissati mātaraṁ vā pitaraṁ vā aññe vā ñātisālohiteti. “Kiṁ pana samma sārathi ahaṁpi maraṇadhammo maraṇaṁ anatīto, maṁpi na dakkhanti devo vā devī vā aññe vā ñātisālohitā, ahaṁpi na dakkhissāmi devaṁ vā deviṁ vā aññe vā ñātisālohite”ti. Tvañca deva mayañcamha sabbe maraṇadhammā maraṇaṁ anatītā, taṁpi na dakkhanti devo vā devī vā aññe vā ñātisālohitā, tvaṁpi na dakkhissasi devaṁ vā deviṁ vā aññe vā ñātisālohiteti. Tena hi samma sārathi alaṁ dānajja uyyānabhūmiyā, itova antepuraṁ paccaniyyāhīti. “Evaṁ devā”ti kho bhikkhave sārathi Vipassissa kumārassa paṭissutvā tatova antepuraṁ paccaniyyāsi. Tatra sudaṁ bhikkhave Vipassī kumāro antepuraṁ gato dukkhī dummano pajjhāyati “dhiratthu kira bho jāti nāma, yatra hi nāma jātassa jarā paññāyissati, byādhi paññāyissati, maraṇaṁ paññāyissatī”ti.

51. Atha kho bhikkhave Bandhumā rājā sārathiṁ āmantāpetvā etadavoca “kacci samma sārathi kumāro uyyānabhūmiyā abhiramittha, kacci samma sārathi kumāro uyyānabhūmiyā attamano ahosī”ti. Na kho deva kumāro uyyānabhūmiyā abhiramittha, na kho deva kumāro uyyānabhūmiyā attamano ahosīti. Kiṁ pana samma sārathi addasa kumāro uyyānabhūmiṁ niyyantoti. Addasā kho deva kumāro uyyānabhūmiṁ niyyanto mahājanakāyaṁ sannipatitaṁ nānārattānaṁ ca dussānaṁ vilātaṁ kayiramānaṁ, disvā maṁ etadavoca “kiṁ nu kho so samma sārathi mahājanakāyo sannipatito nānārattānaṁ ca dussānaṁ vilātaṁ kayiratī”ti. Eso kho deva kālaṅkato nāmāti. Tena hi samma sārathi yena so kālaṅkato tena rathaṁ pesehīti. “Evaṁ devā”ti kho ahaṁ deva Vipassissa kumārassa paṭissutvā yena so kālaṅkato tena rathaṁ pesesiṁ. Addasā kho deva kumāro petaṁ kālaṅkataṁ, disvā maṁ etadavoca “kiṁ panāyaṁ samma sārathi kālaṅkato nāmā”ti. Eso kho deva kālaṅkato nāma na dāni taṁ dakkhanti mātā vā pitā vā aññe vā ñātisālohitā, sopi na dakkhissati mātaraṁ vā pitaraṁ vā aññe vā ñātisālohiteti. Kiṁ pana samma sārathi ahaṁpi maraṇadhammo maraṇaṁ anatīto, maṁpi na dakkhanti devo vā devī vā aññe vā ñātisālohitā, ahaṁpi na dakkhissāmi devaṁ vā deviṁ vā aññe vā ñātisālohiteti. Tvañca deva mayañcamha sabbe maraṇadhammā maraṇaṁ anatītā, taṁpi na dakkhanti devo vā devī vā aññe vā ñātisālohitā, tvaṁpi na dakkhissasi devaṁ vā deviṁ vā aññe vā ñātisālohiteti. Tena hi samma sārathi alaṁ dānajja uyyānabhūmiyā, itova antepuraṁ paccaniyyāhīti. “Evaṁ devā”ti kho ahaṁ deva Vipassissa kumārassa paṭissutvā tatova antepuraṁ paccaniyyāsiṁ. So kho deva kumāro antepuraṁ gato dukkhī dummano pajjhāyati “dhiratthu kira bho jāti nāma, yatra hi nāma jātassa jarā paññāyissati, byādhi paññāyissati, maraṇaṁ paññāyissatī”ti.

Pabbajita

p. 23 52. Atha kho bhikkhave Bandhumassa rañño etadahosi “māheva kho Vipassī kumāro na rajjaṁ kāresi, māheva Vipassī kumāro agārasmā anagāriyaṁ pabbaji, māheva nemittānaṁ brāhmaṇānaṁ saccaṁ assa vacanan”ti. Atha kho bhikkhave Bandhumā rājā Vipassissa kumārassa bhiyyoso mattāya pañca kāmaguṇāni upaṭṭhāpesi, yathā Vipassī kumāro rajjaṁ kareyya, yathā Vipassī kumāro na agārasmā anagāriyaṁ pabbajeyya, yathā nemittānaṁ brāhmaṇānaṁ micchā assa vacananti. Tatra sudaṁ bhikkhave Vipassī kumāro pañcahi kāmaguṇehi samappito samaṅgībhūto paricāreti. Atha kho bhikkhave Vipassī kumāro bahūnaṁ vassānaṁ bahūnaṁ vassasatānaṁ bahūnaṁ vassasahassānaṁ accayena sārathiṁ āmantesi “yojehi samma sārathi bhaddāni bhaddāni yānāni, uyyānabhūmiṁ gacchāma subhūmidassanāyā”ti. “Evaṁ devā”ti kho bhikkhave sārathi Vipassissa kumārassa paṭissutvā bhaddāni bhaddāni yānāni yojetvā Vipassissa kumārassa paṭivedesi “yuttāni kho te deva bhaddāni bhaddāni yānāni, yassadāni kālaṁ maññasī”ti. Atha kho bhikkhave Vipassī kumāro bhaddaṁ bhaddaṁ yānaṁ abhiruhitvā bhaddehi bhaddehi yānehi uyyānabhūmiṁ niyyāsi.

p. 24 53. Addasā kho bhikkhave Vipassī kumāro uyyānabhūmiṁ niyyanto purisaṁ bhaṇḍuṁ pabbajitaṁ kāsāyavasanaṁ, disvā sārathiṁ āmantesi “ayaṁ pana samma sārathi puriso kiṁkato, sīsaṁpissa na yathā aññesaṁ, vatthānipissa na yathā aññesan”ti. Eso kho deva pabbajito nāmāti. Kiṁ paneso samma sārathi pabbajito nāmāti. Eso kho deva pabbajito nāma sādhu dhammacariyā sādhu samacariyā¹ sādhu kusalakiriyā² sādhu puññakiriyā sādhu avihiṁsā sādhu bhūtānukampāti. Sādhu kho so samma sārathi pabbajito nāma sādhu dhammacariyā sādhu samacariyā sādhu kusalakiriyā sādhu puññakiriyā sādhu avihiṁsā sādhu bhūtānukampā, tena hi samma sārathi yena so pabbajito tena rathaṁ pesehīti. “Evaṁ devā”ti kho bhikkhave sārathi Vipassissa kumārassa paṭissutvā yena so pabbajito tena rathaṁ pesesi. Atha kho bhikkhave Vipassī kumāro taṁ pabbajitaṁ etadavoca “tvaṁ pana samma kiṁkato, sīsaṁpi te na yathā aññesaṁ, vatthānipi te na yathā aññesan”ti. Ahaṁ kho deva pabbajito nāmāti. Kiṁ pana tvaṁ samma pabbajito nāmāti. Ahaṁ kho deva pabbajito nāma sādhu dhammacariyā sādhu samacariyā sādhu kusalakiriyā sādhu puññakiriyā sādhu avihiṁsā sādhu bhūtānukampāti. Sādhu kho tvaṁ samma pabbajito nāma sādhu dhammacariyā sādhu samacariyā sādhu kusalakiriyā sādhu puññakiriyā sādhu avihiṁsā sādhu bhūtānukampāti.

Bodhisattapabbajjā

p. 25 54. Atha kho bhikkhave Vipassī kumāro sārathiṁ āmantesi “tena hi samma sārathi rathaṁ ādāya itova antepuraṁ paccaniyyāhi. Ahaṁ pana idheva kesamassuṁ ohāretvā kāsāyāni vatthāni acchādetvā agārasmā anagāriyaṁ pabbajissāmī”ti. “Evaṁ devā”ti kho bhikkhave sārathi Vipassissa kumārassa paṭissutvā rathaṁ ādāya tatova antepuraṁ paccaniyyāsi. Vipassī pana kumāro tattheva kesamassuṁ ohāretvā kāsāyāni vatthāni acchādetvā agārasmā anagāriyaṁ pabbaji.

Mahājanakāya-anupabbajjā

55. Assosi kho bhikkhave Bandhumatiyā rājadhāniyā mahājanakāyo caturāsīti pāṇasahassāni “Vipassī kira kumāro kesamassuṁ ohāretvā kāsāyāni vatthāni acchādetvā agārasmā anagāriyaṁ pabbajito”ti, sutvāna tesaṁ etadahosi “na hi nūna so orako dhammavinayo, na sā orakā¹ pabbajjā, yattha Vipassī kumāro kesamassuṁ ohāretvā kāsāyāni vatthāni acchādetvā agārasmā anagāriyaṁ pabbajito, Vipassīpi nāma kumāro kesamassuṁ ohāretvā kāsāyāni vatthāni acchādetvā agārasmā anagāriyaṁ pabbajissati, kimaṅgaṁ² pana mayan”ti. Atha kho so bhikkhave mahājanakāyo³ caturāsīti pāṇasahassāni kesamassuṁ ohāretvā kāsāyāni vatthāni acchādetvā Vipassiṁ bodhisattaṁ agārasmā anagāriyaṁ pabbajitaṁ anupabbajiṁsu. Tāya sudaṁ bhikkhave parisāya parivuto Vipassī bodhisatto gāmanigamajanapadarājadhānīsu cārikaṁ carati.

56. Atha kho bhikkhave Vipassissa bodhisattassa rahogatassa paṭisallīnassa evaṁ cetaso parivitakko udapādi “na kho metaṁ⁴ patirūpaṁ yohaṁ ākiṇṇo viharāmi, yaṁnūnāhaṁ eko gaṇamhā vūpakaṭṭho vihareyyan”ti. Atha kho bhikkhave Vipassī bodhisatto aparena samayena eko gaṇamhā vūpakaṭṭho vihāsi, aññeneva tāni caturāsīti pabbajitasahassāni agamaṁsu, aññena maggena Vipassī bodhisatto.

Bodhisatta-abhinivesa

p. 26 57. Atha kho bhikkhave Vipassissa bodhisattassa vāsūpagatassa rahogatassa paṭisallīnassa evaṁ cetaso parivitakko udapādi “kicchaṁ vatāyaṁ loko āpanno jāyati ca jīyati ca mīyati ca¹ cavati ca upapajjati ca, atha ca panimassa dukkhassa nissaraṇaṁ nappajānāti jarāmaraṇassa, kudāssu nāma imassa dukkhassa nissaraṇaṁ paññāyissati jarāmaraṇassā”ti. Atha kho bhikkhave Vipassissa bodhisattassa etadahosi “kimhi nu kho sati jarāmaraṇaṁ hoti kiṁ paccayā jarāmaraṇan”ti. Atha kho bhikkhave Vipassissa bodhisattassa yoniso manasikārā ahu paññāya abhisamayo “jātiyā kho sati jarāmaraṇaṁ hoti, jātipaccayā jarāmaraṇan”ti. Atha kho bhikkhave Vipassissa bodhisattassa etadahosi “kimhi nu kho sati jāti hoti kiṁ paccayā jātī”ti. Atha kho bhikkhave Vipassissa bodhisattassa yoniso manasikārā ahu paññāya abhisamayo “bhave kho sati jāti hoti, bhavapaccayā jātī”ti. Atha kho bhikkhave Vipassissa bodhisattassa etadahosi “kimhi nu kho sati bhavo hoti kiṁ paccayā bhavo”ti. Atha kho bhikkhave Vipassissa bodhisattassa yoniso manasikārā ahu paññāya abhisamayo “upādāne kho sati bhavo hoti, upādānapaccayā bhavo”ti. Atha kho bhikkhave Vipassissa bodhisattassa etadahosi “kimhi nu kho sati upādānaṁ hoti kiṁ paccayā upādānan”ti. Atha kho bhikkhave Vipassissa bodhisattassa yoniso manasikārā ahu paññāya abhisamayo “taṇhāya kho sati upādānaṁ hoti, taṇhāpaccayā upādānan”ti. Atha kho bhikkhave Vipassissa bodhisattassa etadahosi “kimhi nu kho sati taṇhā hoti kiṁ paccayā taṇhā”ti. Atha kho bhikkhave Vipassissa bodhisattassa yoniso manasikārā ahu paññāya abhisamayo “vedanāya kho sati taṇhā hoti, vedanāpaccayā taṇhā”ti. Atha kho bhikkhave Vipassissa bodhisattassa etadahosi “kimhi nu kho sati vedanā hoti kiṁ paccayā vedanā”ti. Atha kho bhikkhave Vipassissa bodhisattassa yoniso manasikārā ahu paññāya abhisamayo “phasse kho sati vedanā hoti, phassapaccayā vedanā”ti. Atha kho bhikkhave Vipassissa bodhisattassa etadahosi “kimhi nu kho sati phasso hoti kiṁ paccayā phasso”ti. Atha kho bhikkhave Vipassissa bodhisattassa yoniso manasikārā ahu paññāya abhisamayo “saḷāyatane kho sati phasso hoti, saḷāyatanapaccayā phasso”ti. Atha kho bhikkhave Vipassissa bodhisattassa etadahosi “kimhi nu kho sati saḷāyatanaṁ hoti kiṁ paccayā saḷāyatanan”ti. Atha kho bhikkhave Vipassissa bodhisattassa yoniso manasikārā ahu paññāya abhisamayo “nāmarūpe kho sati saḷāyatanaṁ hoti, nāmarūpapaccayā saḷāyatanan”ti. Atha kho bhikkhave Vipassissa bodhisattassa etadahosi “kimhi nu kho sati nāmarūpaṁ hoti kiṁ paccayā nāmarūpan”ti. Atha kho bhikkhave Vipassissa bodhisattassa yoniso manasikārā ahu paññāya abhisamayo “viññāṇe kho sati nāmarūpaṁ hoti, viññāṇapaccayā nāmarūpan”ti. Atha kho bhikkhave Vipassissa bodhisattassa etadahosi “kimhi nu kho sati viññāṇaṁ hoti kiṁ paccayā viññāṇan”ti. Atha kho bhikkhave Vipassissa bodhisattassa yoniso manasikārā ahu paññāya abhisamayo “nāmarūpe kho sati viññāṇaṁ hoti, nāmarūpapaccayā viññāṇan”ti.

p. 27 58. Atha kho bhikkhave Vipassissa bodhisattassa etadahosi, “paccudāvattati kho idaṁ viññāṇaṁ nāmarūpamhā, nāparaṁ gacchati. Ettāvatā jāyetha vā jiyyetha vā miyyetha vā cavetha vā upapajjetha vā, yadidaṁ nāmarūpapaccayā viññāṇaṁ, viññāṇapaccayā nāmarūpaṁ, nāmarūpapaccayā saḷāyatanaṁ, saḷāyatanapaccayā phasso, phassapaccayā vedanā, vedanāpaccayā taṇhā, taṇhāpaccayā upādānaṁ, upādānapaccayā bhavo, bhavapaccayā jāti, jātipaccayā jarāmaraṇaṁ sokaparidevadukkhadomanassupāyāsā sambhavanti. Evametassa kevalassa dukkhakkhandhassa samudayo hoti”.

p. 28 59. “Samudayo samudayo”ti kho bhikkhave Vipassissa bodhisattassa pubbe ananussutesu dhammesu cakkhuṁ udapādi, ñāṇaṁ udapādi, paññā udapādi, vijjā udapādi, āloko udapādi.

60. Atha kho bhikkhave Vipassissa bodhisattassa etadahosi “kimhi nu kho asati jarāmaraṇaṁ na hoti kissa nirodhā jarāmaraṇanirodho”ti. Atha kho bhikkhave Vipassissa bodhisattassa yoniso manasikārā ahu paññāya abhisamayo “jātiyā kho asati jarāmaraṇaṁ na hoti, jātinirodhā jarāmaraṇanirodho”ti. Atha kho bhikkhave Vipassissa bodhisattassa etadahosi “kimhi nu kho asati jāti na hoti kissa nirodhā jātinirodho”ti. Atha kho bhikkhave Vipassissa bodhisattassa yoniso manasikārā ahu paññāya abhisamayo “bhave kho asati jāti na hoti, bhavanirodhā jātinirodho”ti. Atha kho bhikkhave Vipassissa bodhisattassa etadahosi “kimhi nu kho asati bhavo na hoti kissa nirodhā bhavanirodho”ti. Atha kho bhikkhave Vipassissa bodhisattassa yoniso manasikārā ahu paññāya abhisamayo “upādāne kho asati bhavo na hoti, upādānanirodhā bhavanirodho”ti. Atha kho bhikkhave Vipassissa bodhisattassa etadahosi “kimhi nu kho asati upādānaṁ na hoti kissa nirodhā upādānanirodho”ti, atha kho bhikkhave Vipassissa bodhisattassa yoniso manasikārā ahu paññāya abhisamayo “taṇhāya kho asati upādānaṁ na hoti, taṇhānirodhā upādānanirodho”ti. Atha kho bhikkhave Vipassissa bodhisattassa etadahosi “kimhi nu kho asati taṇhā na hoti kissa nirodhā taṇhānirodho”ti. Atha kho bhikkhave Vipassissa bodhisattassa yoniso manasikārā ahu paññāya abhisamayo “vedanāya kho asati taṇhā na hoti vedanānirodhā taṇhānirodho”ti. Atha kho bhikkhave Vipassissa bodhisattassa etadahosi “kimhi nu kho asati vedanā na hoti kissa nirodhā vedanānirodho”ti. Atha kho bhikkhave Vipassissa bodhisattassa yoniso manasikārā ahu paññāya abhisamayo “phasse kho asati vedanā na hoti phassanirodhā vedanānirodho”ti. Atha kho bhikkhave Vipassissa bodhisattassa etadahosi “kimhi nu kho asati phasso na hoti kissa nirodhā phassanirodho”ti. Atha kho bhikkhave Vipassissa bodhisattassa yoniso manasikārā ahu paññāya abhisamayo “saḷāyatane kho asati phasso na hoti saḷāyatananirodhā phassanirodho”ti. Atha kho bhikkhave Vipassissa bodhisattassa etadahosi “kimhi nu kho asati saḷāyatanaṁ na hoti kissa nirodhā saḷāyatananirodho”ti. Atha kho bhikkhave Vipassissa bodhisattassa yoniso manasikārā ahu paññāya abhisamayo “nāmarūpe kho asati saḷāyatanaṁ na hoti nāmarūpanirodhā saḷāyatananirodho”ti. Atha kho bhikkhave Vipassissa bodhisattassa etadahosi “kimhi nu kho asati nāmarūpaṁ na hoti kissa nirodhā nāmarūpanirodho”ti. Atha kho bhikkhave Vipassissa bodhisattassa yoniso manasikārā ahu paññāya abhisamayo “viññāṇe kho asati nāmarūpaṁ na hoti viññāṇanirodhā nāmarūpanirodho”ti. Atha kho bhikkhave Vipassissa bodhisattassa etadahosi “kimhi nu kho asati viññāṇaṁ na hoti kissa nirodhā viññāṇanirodho”ti. Atha kho bhikkhave Vipassissa bodhisattassa yoniso manasikārā ahu paññāya abhisamayo “nāmarūpe kho asati viññāṇaṁ na hoti nāmarūpanirodhā viññāṇanirodho”ti.

p. 30 61. Atha kho bhikkhave Vipassissa bodhisattassa etadahosi, “adhigato kho myāyaṁ maggo sambodhāya, yadidaṁ nāmarūpanirodhā viññāṇanirodho, viññāṇanirodhā nāmarūpanirodho, nāmarūpanirodhā saḷāyatananirodho, saḷāyatananirodhā phassanirodho, phassanirodhā vedanānirodho, vedanānirodhā taṇhānirodho, taṇhānirodhā upādānanirodho, upādānanirodhā bhavanirodho, bhavanirodhā jātinirodho, jātinirodhā jarāmaraṇaṁ sokaparidevadukkhadomanassupāyāsā nirujjhanti. Evametassa kevalassa dukkhakkhandhassa nirodho hoti”.

62. “Nirodho nirodho”ti kho bhikkhave Vipassissa bodhisattassa pubbe ananussutesu dhammesu cakkhuṁ udapādi, ñāṇaṁ udapādi, paññā udapādi, vijjā udapādi, āloko udapādi.

63. Atha kho bhikkhave Vipassī bodhisatto aparena samayena pañcasu upādānakkhandhesu udayabbayānupassī vihāsi “iti rūpaṁ iti rūpassa samudayo iti rūpassa atthaṅgamo, iti vedanā iti vedanāya samudayo iti vedanāya atthaṅgamo, iti saññā iti saññāya samudayo iti saññāya atthaṅgamo, iti saṅkhārā iti saṅkhārānaṁ samudayo iti saṅkhārānaṁ atthaṅgamo, iti viññāṇaṁ iti viññāṇassa samudayo iti viññāṇassa atthaṅgamo”ti, tassa pañcasu upādānakkhandhesu udayabbayānupassino viharato na cirasseva anupādāya āsavehi cittaṁ vimuccīti.

Brahmayācanakathā

64. Atha kho bhikkhave Vipassissa Bhagavato Arahato Sammāsambuddhassa etadahosi “yaṁnūnāhaṁ dhammaṁ deseyyan”ti. Atha kho bhikkhave Vipassissa Bhagavato Arahato Sammāsambuddhassa etadahosi “adhigato kho myāyaṁ dhammo gambhīro duddaso duranubodho santo paṇīto atakkāvacaro nipuṇo paṇḍitavedanīyo, ālayarāmā kho panāyaṁ pajā ālayaratā ālayasammuditā, ālayarāmāya kho pana pajāya ālayaratāya ālayasammuditāya duddasaṁ idaṁ ṭhānaṁ yadidaṁ idappaccayatāpaṭiccasamuppādo, idampi kho ṭhānaṁ duddasaṁ yadidaṁ sabbasaṅkhārasamatho sabbūpadhipaṭinissaggo taṇhākkhayo virāgo nirodho nibbānaṁ. Ahañceva kho pana dhammaṁ deseyyaṁ, pare ca me na ājāneyyuṁ, so mamassa kilamatho, sā mamassa vihesā”ti.

p. 31 65. Apissu bhikkhave Vipassiṁ Bhagavantaṁ Arahantaṁ Sammāsambuddhaṁ imā anacchariyā gāthāyo paṭibhaṁsu pubbe assutapubbā– “Kicchena me adhigataṁ, halaṁ dāni pakāsituṁ. Rāgadosaparetehi, nāyaṁ dhammo susambudho. Paṭisotagāmiṁ nipuṇaṁ, gambhīraṁ duddasaṁ aṇuṁ. Rāgarattā na dakkhanti, tamokhandhena āvuṭā”ti. Itiha bhikkhave Vipassissa Bhagavato Arahato Sammāsambuddhassa paṭisañcikkhato appossukkatāya cittaṁ nami, no dhammadesanāya.

66. Atha kho bhikkhave aññatarassa mahābrahmuno Vipassissa Bhagavato Arahato Sammāsambuddhassa cetasā cetoparivitakkamaññāya etadahosi “nassati vata bho loko, vinassati vata bho loko, yatra hi nāma Vipassissa Bhagavato Arahato Sammāsambuddhassa appossukkatāya cittaṁ namati¹, no dhammadesanāyā”ti. Atha kho so bhikkhave mahābrahmā seyyathāpi nāma balavā puriso samiñjitaṁ vā bāhaṁ pasāreyya, pasāritaṁ vā bāhaṁ samiñjeyya, evameva brahmaloke antarahito Vipassissa Bhagavato Arahato Sammāsambuddhassa purato pāturahosi. Atha kho so bhikkhave mahābrahmā ekaṁsaṁ uttarāsaṅgaṁ karitvā dakkhiṇaṁ jāṇumaṇḍalaṁ pathaviyaṁ nihantvā¹ yena Vipassī Bhagavā Arahaṁ Sammāsambuddho tenañjaliṁ paṇāmetvā Vipassiṁ Bhagavantaṁ Arahantaṁ Sammāsambuddhaṁ etadavoca “desetu bhante Bhagavā dhammaṁ, desetu Sugato dhammaṁ, santi² sattā apparajakkhajātikā, assavanatā dhammassa parihāyanti, bhavissanti dhammassa aññātāro”ti.

p. 32 67. Evaṁ vutte³ bhikkhave Vipassī Bhagavā Arahaṁ Sammāsambuddho taṁ mahābrahmānaṁ etadavoca “mayhampi kho brahme etadahosi ‘yaṁnūnāhaṁ dhammaṁ deseyyan’ti. Tassa mayhaṁ brahme etadahosi ‘adhigato kho myāyaṁ dhammo gambhīro duddaso duranubodho santo paṇīto atakkāvacaro nipuṇo paṇḍitavedanīyo, ālayarāmā kho panāyaṁ pajā ālayaratā ālayasammuditā, ālayarāmāya kho pana pajāya ālayaratāya ālayasammuditāya duddasaṁ idaṁ ṭhānaṁ yadidaṁ idappaccayatāpaṭiccasamuppādo, idampi kho ṭhānaṁ duddasaṁ yadidaṁ sabbasaṅkhārasamatho sabbūpadhipaṭinissaggo taṇhakkhayo virāgo nirodho nibbānaṁ. Ahañceva kho pana dhammaṁ deseyyaṁ, pare ca me na ājāneyyuṁ, so mamassa kilamatho, sā mamassa vihesā’ti. Apissu maṁ brahme imā anacchariyā gāthāyo paṭibhaṁsu pubbe assutapubbā– ‘Kicchena me adhigataṁ, halaṁ dāni pakāsituṁ. Rāgadosaparetehi, nāyaṁ dhammo susambudho. Paṭisotagāmiṁ nipuṇaṁ, gambhīraṁ duddasaṁ aṇuṁ. Rāgarattā na dakkhanti, tamokhandhena āvuṭā’ti. Itiha me brahme paṭisañcikkhato appossukkatāya cittaṁ nami, no dhammadesanāyā”ti.

68. Dutiyampi kho bhikkhave so mahābrahmā -pa-. Tatiyampi kho bhikkhave so mahābrahmā Vipassiṁ Bhagavantaṁ Arahantaṁ Sammāsambuddhaṁ etadavoca “desetu bhante Bhagavā dhammaṁ, desetu Sugato dhammaṁ, santi sattā apparajakkhajātikā, assavanatā dhammassa parihāyanti, bhavissanti dhammassa aññātāro”ti.

p. 33 69. Atha kho bhikkhave Vipassī Bhagavā Arahaṁ Sammāsambuddho brahmuno ca ajjhesanaṁ viditvā sattesu ca kāruññataṁ paṭicca Buddhacakkhunā lokaṁ volokesi, addasā kho bhikkhave Vipassī Bhagavā Arahaṁ Sammāsambuddho Buddhacakkhunā lokaṁ volokento satte apparajakkhe mahārajakkhe tikkhindriye mudindriye svākāre dvākāre suviññāpaye duviññāpaye¹ appekacce paralokavajjabhayadassāvine² viharante appekacce na paralokavajjabhayadassāvine² viharante. Seyyathāpi nāma uppaliniyaṁ vā paduminiyaṁ vā puṇḍarīkiniyaṁ vā appekaccāni uppalāni vā padumāni vā puṇḍarīkāni vā udake jātāni udake saṁvaḍḍhāni udakānuggatāni anto nimuggaposīni. Appekaccāni uppalāni vā padumāni vā puṇḍarīkāni vā udake jātāni udake saṁvaḍḍhāni samodakaṁ ṭhitāni. Appekaccāni uppalāni vā padumāni vā puṇḍarīkāni vā udake jātāni udake saṁvaḍḍhāni udakā accuggamma ṭhitāni anupalittāni udakena. Evameva kho bhikkhave Vipassī Bhagavā Arahaṁ Sammāsambuddho Buddhacakkhunā lokaṁ volokento addasa satte apparajakkhe mahārajakkhe tikkhindriye mudindriye svākāre dvākāre suviññāpaye duviññāpaye appekacce paralokavajjabhayadassāvine viharante appekacce na paralokavajjabhayadassāvine viharante.

70. Atha kho so bhikkhave mahābrahmā Vipassissa Bhagavato Arahato Sammāsambuddhassa cetasā cetoparivitakkamaññāya Vipassiṁ Bhagavantaṁ Arahantaṁ Sammāsambuddhaṁ gāthāhi ajjhabhāsi– “Sele yathā pabbatamuddhaniṭṭhito, yathāpi passe janataṁ samantato. Tathūpamaṁ dhammamayaṁ sumedha, pāsādamāruyha samantacakkhu. Sokāvatiṇṇaṁ³ janatamapetasoko, Avekkhassu jātijarābhibhūtaṁ. Uṭṭhehi vīra vijitasaṅgāma, Satthavāha aṇaṇa vicara loke. Desassu⁴ Bhagavā dhammaṁ, Aññātāro bhavissantī”ti.

p. 34 71. Atha kho bhikkhave Vipassī Bhagavā Arahaṁ Sammāsambuddho taṁ mahābrahmānaṁ gāthāya ajjhabhāsi– “Apārutā tesaṁ amatassa dvārā, Ye sotavanto pamuñcantu saddhaṁ. Vihiṁsasaññī paguṇaṁ na bhāsiṁ, Dhammaṁ paṇītaṁ manujesu brahme”ti. Atha kho so bhikkhave mahābrahmā “katāvakāso khomhi Vipassinā Bhagavatā Arahatā Sammāsambuddhena dhammadesanāyā”ti Vipassiṁ Bhagavantaṁ Arahantaṁ Sammāsambuddhaṁ abhivādetvā padakkhiṇaṁ katvā tattheva antaradhāyi.

Aggasāvakayuga

72. Atha kho bhikkhave Vipassissa Bhagavato Arahato Sammāsambuddhassa etadahosi “kassa nu kho ahaṁ paṭhamaṁ dhammaṁ deseyyaṁ, ko imaṁ dhammaṁ khippameva ājānissatī”ti. Atha kho bhikkhave Vipassissa Bhagavato Arahato Sammāsambuddhassa etadahosi “ayaṁ kho Khaṇḍo ca rājaputto tisso ca purohitaputto Bandhumatiyā rājadhāniyā paṭivasanti paṇḍitā viyattā medhāvino dīgharattaṁ apparajakkhajātikā. Yaṁnūnāhaṁ Khaṇḍassa ca rājaputtassa Tissassa ca purohitaputtassa paṭhamaṁ dhammaṁ deseyyaṁ, te imaṁ dhammaṁ khippameva ājānissantī”ti.

73. Atha kho bhikkhave Vipassī Bhagavā Arahaṁ Sammāsambuddho seyyathāpi nāma balavā puriso samiñjitaṁ vā bāhaṁ pasāreyya, pasāritaṁ vā bāhaṁ samiñjeyya, evameva bodhirukkhamūle antarahito Bandhumatiyā rājadhāniyā Kheme Migadāye pāturahosi. Atha kho bhikkhave Vipassī Bhagavā Arahaṁ Sammāsambuddho dāyapālaṁ¹ āmantesi “ehi tvaṁ samma dāyapāla Bandhumatiṁ rājadhāniṁ pavisitvā Khaṇḍañca rājaputtaṁ Tissañca purohitaputtaṁ evaṁ vadehi ‘Vipassī bhante Bhagavā Arahaṁ Sammāsambuddho Bandhumatiṁ rājadhāniṁ anuppatto Kheme Migadāye viharati, so tumhākaṁ dassanakāmo’ti”. “Evaṁ bhante”ti kho bhikkhave dāyapālo Vipassissa Bhagavato Arahato Sammāsambuddhassa paṭissutvā Bandhumatiṁ rājadhāniṁ pavisitvā Khaṇḍañca rājaputtaṁ Tissañca purohitaputtaṁ etadavoca “Vipassī bhante Bhagavā Arahaṁ Sammāsambuddho Bandhumatiṁ rājadhāniṁ anuppatto Kheme Migadāye viharati, so tumhākaṁ dassanakāmo”ti.

p. 35 74. Atha kho bhikkhave Khaṇḍo ca rājaputto Tisso ca purohitaputto bhaddāni bhaddāni yānāni yojāpetvā bhaddaṁ bhaddaṁ yānaṁ abhiruhitvā bhaddehi bhaddehi yānehi Bandhumatiyā rājadhāniyā niyyiṁsu. Yena khemo Migadāyo tena pāyiṁsu, yāvatikā yānassa bhūmi, yānena gantvā yānā paccorohitvā pattikāva¹ yena Vipassī Bhagavā Arahaṁ Sammāsambuddho tenupasaṅkamiṁsu, upasaṅkamitvā Vipassiṁ Bhagavantaṁ Arahantaṁ Sammāsambuddhaṁ abhivādetvā ekamantaṁ nisīdiṁsu.

75. Tesaṁ Vipassī Bhagavā Arahaṁ Sammāsambuddho anupubbiṁ kathaṁ² kathesi, seyyathidaṁ, dānakathaṁ sīlakathaṁ saggakathaṁ kāmānaṁ ādīnavaṁ okāraṁ saṁkilesaṁ nekkhamme ānisaṁsaṁ pakāsesi. Yadā te Bhagavā aññāsi kallacitte muducitte vinīvaraṇacitte udaggacitte pasannacitte, atha yā Buddhānaṁ sāmukkaṁsikā dhammadesanā, taṁ pakāsesi dukkhaṁ samudayaṁ nirodhaṁ maggaṁ. Seyyathāpi nāma suddhaṁ vatthaṁ apagatakāḷakaṁ sammadeva rajanaṁ paṭiggaṇheyya, evameva Khaṇḍassa ca rājaputtassa Tissassa ca purohitaputtassa tasmiṁyeva āsane virajaṁ vītamalaṁ dhammacakkhuṁ udapādi “yaṁ kiñci samudayadhammaṁ, sabbaṁ taṁ nirodhadhamman”ti.

76. Te diṭṭhadhammā pattadhammā viditadhammā pariyogāḷhadhammā tiṇṇavicikicchā vigatakathaṁkathā vesārajjappattā aparappaccayā Satthusāsane Vipassiṁ Bhagavantaṁ Arahantaṁ Sammāsambuddhaṁ etadavocuṁ “abhikkantaṁ bhante, abhikkantaṁ bhante, seyyathāpi bhante nikkujjitaṁ vā ukkujjeyya, paṭicchannaṁ vā vivareyya, mūḷhassa vā maggaṁ ācikkheyya, andhakāre vā telapajjotaṁ dhāreyya ‘cakkhumanto rūpāni dakkhantī’ti. Evamevaṁ Bhagavatā anekapariyāyena dhammo pakāsito. Ete mayaṁ bhante Bhagavantaṁ saraṇaṁ gacchāma dhammañca, labheyyāma mayaṁ bhante Bhagavato santike pabbajjaṁ labheyyāma upasampadan”ti.

p. 36 77. Alatthuṁ kho bhikkhave Khaṇḍo ca rājaputto Tisso ca purohitaputto Vipassissa Bhagavato Arahato Sammāsambuddhassa santike pabbajjaṁ alatthuṁ upasampadaṁ. Te Vipassī Bhagavā Arahaṁ Sammāsambuddho dhammiyā kathāya sandassesi samādapesi samuttejesi sampahaṁsesi, saṅkhārānaṁ ādīnavaṁ okāraṁ saṁkilesaṁ nibbāne¹ ānisaṁsaṁ pakāsesi. Tesaṁ Vipassinā Bhagavatā Arahatā Sammāsambuddhena dhammiyā kathāya sandassiyamānānaṁ samādapiyamānānaṁ samuttejiyamānānaṁ sampahaṁsiyamānānaṁ nacirasseva anupādāya āsavehi cittāni vimucciṁsu.

Mahājanakāyapabbajjā

78. Assosi kho bhikkhave Bandhumatiyā rājadhāniyā mahājanakāyo caturāsītipāṇasahassāni “Vipassī kira Bhagavā Arahaṁ Sammāsambuddho Bandhumatiṁ rājadhāniṁ anuppatto Kheme Migadāye viharati, Khaṇḍo ca kira rājaputto Tisso ca purohitaputto Vipassissa Bhagavato Arahato Sammāsambuddhassa santike kesamassuṁ ohāretvā kāsāyāni vatthāni acchādetvā agārasmā anagāriyaṁ pabbajitā”ti. Sutvāna nesaṁ etadahosi “na hi nūna so orako dhammavinayo, na sā orakā pabbajjā, yattha Khaṇḍo ca rājaputto Tisso ca purohitaputto kesamassuṁ ohāretvā kāsāyāni vatthāni acchādetvā agārasmā anagāriyaṁ pabbajitā, Khaṇḍo ca rājaputto Tisso ca purohitaputto kesamassuṁ ohāretvā kāsāyāni vatthāni acchādetvā agārasmā anagāriyaṁ pabbajissanti, kimaṅgaṁ pana mayan”ti. Atha kho so bhikkhave mahājanakāyo caturāsītipāṇasahassāni Bandhumatiyā rājadhāniyā nikkhamitvā yena Khemo Migadāyo, yena Vipassī Bhagavā Arahaṁ Sammāsambuddho tenupasaṅkamiṁsu, upasaṅkamitvā Vipassiṁ Bhagavantaṁ Arahantaṁ Sammāsambuddhaṁ abhivādetvā ekamantaṁ nisīdiṁsu.

p. 37 79. Tesaṁ Vipassī Bhagavā Arahaṁ Sammāsambuddho anupubbiṁ kathaṁ kathesi. Seyyathidaṁ, dānakathaṁ sīlakathaṁ saggakathaṁ kāmānaṁ ādīnavaṁ okāraṁ saṁkilesaṁ nekkhamme ānisaṁsaṁ pakāsesi. Yadā te Bhagavā aññāsi kallacitte muducitte vinīvaraṇacitte udaggacitte pasannacitte, atha yā Buddhānaṁ sāmukkaṁsikā dhammadesanā, taṁ pakāsesi dukkhaṁ samudayaṁ nirodhaṁ maggaṁ. Seyyathāpi nāma suddhaṁ vatthaṁ apagatakāḷakaṁ sammadeva rajanaṁ paṭiggaṇheyya, evameva tesaṁ caturāsītipāṇasahassānaṁ tasmiṁyeva āsane virajaṁ vītamalaṁ dhammacakkhuṁ udapādi “yaṁ kiñci samudayadhammaṁ, sabbaṁ taṁ nirodhadhamman”ti.

80. Te diṭṭhadhammā pattadhammā viditadhammā pariyogāḷhadhammā tiṇṇavicikicchā vigatakathaṁkathā vesārajjappattā aparappaccayā Satthusāsane Vipassiṁ Bhagavantaṁ Arahantaṁ Sammāsambuddhaṁ etadavocuṁ “abhikkantaṁ bhante, abhikkantaṁ bhante, seyyathāpi bhante nikkujjitaṁ vā ukkujjeyya, paṭicchannaṁ vā vivareyya, mūḷhassa vā maggaṁ ācikkheyya, andhakāre vā telapajjotaṁ dhāreyya “cakkhumanto rūpāni dakkhantī”ti. Evamevaṁ Bhagavatā anekapariyāyena dhammo pakāsito. Ete mayaṁ bhante Bhagavantaṁ saraṇaṁ gacchāma dhammañca (bhikkhusaṁghañca)¹, labheyyāma mayaṁ bhante Bhagavato santike pabbajjaṁ labheyyāma upasampadan”ti.

81. Alatthuṁ kho bhikkhave tāni caturāsītipāṇasahassāni Vipassissa Bhagavato Arahato Sammāsambuddhassa santike pabbajjaṁ alatthuṁ upasampadaṁ. Te Vipassī Bhagavā Arahaṁ Sammāsambuddho dhammiyā kathāya sandassesi samādapesi samuttejesi sampahaṁsesi, saṅkhārānaṁ ādīnavaṁ okāraṁ saṁkilesaṁ nibbāne ānisaṁsaṁ pakāsesi. Tesaṁ Vipassinā Bhagavatā Arahatā Sammāsambuddhena dhammiyā kathāya sandassiyamānānaṁ samādapiyamānānaṁ samuttejiyamānānaṁ sampahaṁsiyamānānaṁ nacirasseva anupādāya āsavehi cittāni vimucciṁsu.

Purimapabbajitānaṁ dhammābhisamaya

82. Assosuṁ kho bhikkhave tāni purimāni caturāsītipabbajitasahassāni “Vipassī kira Bhagavā Arahaṁ Sammāsambuddho Bandhumatiṁ rājadhāniṁ anuppatto Kheme Migadāye viharati, dhammañca kira desetī”ti. Atha kho bhikkhave tāni caturāsītipabbajitasahassāni yena Bandhumatī rājadhānī, yena Khemo Migadāyo, yena Vipassī Bhagavā Arahaṁ Sammāsambuddho tenupasaṅkamiṁsu, upasaṅkamitvā Vipassiṁ Bhagavantaṁ Arahantaṁ Sammāsambuddhaṁ abhivādetvā ekamantaṁ nisīdiṁsu.

p. 38 83. Tesaṁ Vipassī Bhagavā Arahaṁ Sammāsambuddho anupubbiṁ kathaṁ kathesi. Seyyathidaṁ, dānakathaṁ sīlakathaṁ saggakathaṁ kāmānaṁ ādīnavaṁ okāraṁ saṁkilesaṁ nekkhamme ānisaṁsaṁ pakāsesi. Yadā te Bhagavā aññāsi kallacitte muducitte vinīvaraṇacitte udaggacitte pasannacitte, atha yā Buddhānaṁ sāmukkaṁsikā dhammadesanā, taṁ pakāsesi dukkhaṁ samudayaṁ nirodhaṁ maggaṁ. Seyyathāpi nāma suddhaṁ vatthaṁ apagatakāḷakaṁ sammadeva rajanaṁ paṭiggaṇheyya, evameva tesaṁ caturāsītipabbajitasahassānaṁ tasmiṁyeva āsane virajaṁ vītamalaṁ dhammacakkhuṁ udapādi “yaṁ kiñci samudayadhammaṁ, sabbaṁ taṁ nirodhadhamman”ti.

84. Te diṭṭhadhammā pattadhammā viditadhammā pariyogāḷhadhammā tiṇṇavicikicchā vigatakathaṁkathā vesārajjappattā aparappaccayā Satthusāsane Vipassiṁ Bhagavantaṁ Arahantaṁ Sammāsambuddhaṁ etadavocuṁ “abhikkantaṁ bhante, abhikkantaṁ bhante, seyyathāpi bhante nikkujjitaṁ vā ukkujjeyya, paṭicchannaṁ vā vivareyya, mūḷhassa vā maggaṁ ācikkheyya, andhakāre vā telapajjotaṁ dhāreyya “cakkhumanto rūpāni dakkhantī”ti. Evamevaṁ Bhagavatā anekapariyāyena dhammo pakāsito. Ete mayaṁ bhante Bhagavantaṁ saraṇaṁ gacchāma dhammañca bhikkhusaṁghañca, labheyyāma mayaṁ bhante Bhagavato santike pabbajjaṁ labheyyāma upasampadan”ti.

85. Alatthuṁ kho bhikkhave tāni caturāsītipabbajitasahassāni Vipassissa Bhagavato Arahato Sammāsambuddhassa santike pabbajjaṁ alatthuṁ upasampadaṁ. Te Vipassī Bhagavā Arahaṁ Sammāsambuddho dhammiyā kathāya sandassesi samādapesi samuttejesi sampahaṁsesi, saṅkhārānaṁ ādīnavaṁ okāraṁ saṁkilesaṁ nibbāne ānisaṁsaṁ pakāsesi. Tesaṁ Vipassinā Bhagavatā Arahatā Sammāsambuddhena dhammiyā kathāya sandassiyamānānaṁ samādapiyamānānaṁ samuttejiyamānānaṁ sampahaṁsiyamānānaṁ nacirasseva anupādāya āsavehi cittāni vimucciṁsu.

Cārikā-anujānana

p. 39 86. Tena kho pana bhikkhave samayena Bandhumatiyā rājadhāniyā mahābhikkhusaṁgho paṭivasati aṭṭhasaṭṭhibhikkhusatasahassaṁ. Atha kho bhikkhave Vipassissa Bhagavato Arahato Sammāsambuddhassa rahogatassa paṭisallīnassa evaṁ cetaso parivitakko udapādi “mahā kho etarahi bhikkhusaṁgho Bandhumatiyā rājadhāniyā paṭivasati aṭṭhasaṭṭhibhikkhusatasahassaṁ, yaṁnūnāhaṁ bhikkhū anujāneyyaṁ ‘caratha bhikkhave cārikaṁ bahujanahitāya bahujanasukhāya lokānukampāya atthāya hitāya sukhāya devamanussānaṁ, mā ekena dve agamittha, desetha bhikkhave dhammaṁ ādikalyāṇaṁ majjhekalyāṇaṁ pariyosānakalyāṇaṁ sātthaṁ sabyañjanaṁ kevalaparipuṇṇaṁ parisuddhaṁ brahmacariyaṁ pakāsetha, santi sattā apparajakkhajātikā, assavanatā dhammassa parihāyanti, bhavissanti dhammassa aññātāro. Api ca channaṁ channaṁ vassānaṁ accayena Bandhumatī rājadhānī upasaṅkamitabbā pātimokkhuddesāyā’ti”.

87. Atha kho bhikkhave aññataro mahābrahmā Vipassissa Bhagavato Arahato Sammāsambuddhassa cetasā cetoparivitakkamaññāya seyyathāpi nāma balavā puriso samiñjitaṁ vā bāhaṁ pasāreyya, pasāritaṁ vā bāhaṁ samiñjeyya, evameva brahmaloke antarahito Vipassissa Bhagavato Arahato Sammāsambuddhassa purato pāturahosi. Atha kho so bhikkhave mahābrahmā ekaṁsaṁ uttarāsaṅgaṁ karitvā yena Vipassī Bhagavā Arahaṁ Sammāsambuddho, tenañjaliṁ paṇāmetvā Vipassiṁ Bhagavantaṁ Arahantaṁ Sammāsambuddhaṁ etadavoca “evametaṁ Bhagavā, evametaṁ Sugata. Mahā kho bhante etarahi bhikkhusaṁgho Bandhumatiyā rājadhāniyā paṭivasati aṭṭhasaṭṭhibhikkhusatasahassaṁ, anujānātu bhante Bhagavā bhikkhū ‘caratha bhikkhave cārikaṁ bahujanahitāya bahujanasukhāya lokānukampāya atthāya hitāya sukhāya devamanussānaṁ, mā ekena dve agamittha, desetha bhikkhave dhammaṁ ādikalyāṇaṁ majjhekalyāṇaṁ pariyosānakalyāṇaṁ sātthaṁ sabyañjanaṁ kevalaparipuṇṇaṁ parisuddhaṁ brahmacariyaṁ pakāsetha, santi sattā apparajakkhajātikā, assavanatā dhammassa parihāyanti, bhavissanti dhammassa aññātāro’ti¹. Api ca bhante mayaṁ tathā karissāma, yathā bhikkhū channaṁ channaṁ vassānaṁ accayena Bandhumatiṁ rājadhāniṁ upasaṅkamissanti pātimokkhuddesāyā”ti. Idamavoca bhikkhave so mahābrahmā, idaṁ vatvā Vipassiṁ Bhagavantaṁ Arahantaṁ Sammāsambuddhaṁ abhivādetvā padakkhiṇaṁ katvā tattheva antaradhāyi.

p. 40 88. Atha kho bhikkhave Vipassī Bhagavā Arahaṁ Sammāsambuddho sāyanhasamayaṁ paṭisallānā vuṭṭhito bhikkhū āmantesi–idha mayhaṁ bhikkhave rahogatassa paṭisallīnassa evaṁ cetaso parivitakko udapādi “mahā kho etarahi bhikkhusaṁgho Bandhumatiyā rājadhāniyā paṭivasati aṭṭhasaṭṭhibhikkhusatasahassaṁ. Yaṁnūnāhaṁ bhikkhū anujāneyyaṁ ‘caratha bhikkhave cārikaṁ bahujanahitāya bahujanasukhāya lokānukampāya atthāya hitāya sukhāya devamanussānaṁ, mā ekena dve agamittha, desetha bhikkhave dhammaṁ ādikalyāṇaṁ majjhekalyāṇaṁ pariyosānakalyāṇaṁ sātthaṁ sabyañjanaṁ kevalaparipuṇṇaṁ parisuddhaṁ brahmacariyaṁ pakāsetha, santi sattā apparajakkhajātikā, assavanatā dhammassa parihāyanti, bhavissanti dhammassa aññātāro. Api ca channaṁ channaṁ vassānaṁ accayena Bandhumatī rājadhānī upasaṅkamitabbā pātimokkhuddesāyā’ti”. Atha kho bhikkhave aññataro mahābrahmā mama cetasā cetoparivitakkamaññāya seyyathāpi nāma balavā puriso samiñjitaṁ vā bāhaṁ pasāreyya, pasāritaṁ vā bāhaṁ samiñjeyya, evameva brahmaloke antarahito mama purato pāturahosi. Atha kho so bhikkhave mahābrahmā ekaṁsaṁ uttarāsaṅgaṁ karitvā yenāhaṁ tenañjaliṁ paṇāmetvā maṁ etadavoca “evametaṁ Bhagavā, evametaṁ Sugata. Mahā kho bhante etarahi bhikkhusaṁgho Bandhumatiyā rājadhāniyā paṭivasati aṭṭhasaṭṭhibhikkhusatasahassaṁ, anujānātu bhante Bhagavā bhikkhū ‘caratha bhikkhave cārikaṁ bahujanahitāya bahujanasukhāya lokānukampāya atthāya hitāya sukhāya devamanussānaṁ, mā ekena dve agamittha, desetha bhikkhave dhammaṁ -pa- santi sattā apparajakkhajātikā, assavanatā dhammassa parihāyanti, bhavissanti dhammassa aññātāro’ti. Api ca bhante mayaṁ tathā karissāma, yathā bhikkhū channaṁ channaṁ vassānaṁ accayena Bandhumatiṁ rājadhāniṁ upasaṅkamissanti pātimokkhuddesāyā”ti. Idamavoca bhikkhave so mahābrahmā, idaṁ vatvā maṁ abhivādetvā padakkhiṇaṁ katvā tattheva antaradhāyi. Anujānāmi bhikkhave, caratha cārikaṁ bahujanahitāya bahujanasukhāya lokānukampāya atthāya hitāya sukhāya devamanussānaṁ, mā ekena dve agamittha, desetha bhikkhave dhammaṁ ādikalyāṇaṁ majjhekalyāṇaṁ pariyosānakalyāṇaṁ sātthaṁ sabyañjanaṁ kevalaparipuṇṇaṁ parisuddhaṁ brahmacariyaṁ pakāsetha, santi sattā apparajakkhajātikā, assavanatā dhammassa parihāyanti, bhavissanti dhammassa aññātāro. Api ca bhikkhave channaṁ channaṁ vassānaṁ accayena Bandhumatī rājadhānī upasaṅkamitabbā pātimokkhuddesāyāti. Atha kho bhikkhave bhikkhū yebhuyyena ekāheneva janapadacārikaṁ pakkamiṁsu.

p. 41 89. Tena kho pana samayena Jambudīpe caturāsīti āvāsasahassāni honti. Ekamhi hi vasse nikkhante devatā saddamanussāvesuṁ “nikkhantaṁ kho mārisā ekaṁ vassaṁ, pañca dāni vassāni sesāni, pañcannaṁ vassānaṁ accayena Bandhumatī rājadhānī upasaṅkamitabbā pātimokkhuddesāyā”ti. Dvīsu vassesu nikkhantesu. Tīsu vassesu nikkhantesu. Catūsu vassesu nikkhantesu. Pañcasu vassesu nikkhantesu devatā saddamanussāvesuṁ “nikkhantāni kho mārisā pañcavassāni, ekaṁ dāni vassaṁ sesaṁ, ekassa vassassa accayena Bandhumatī rājadhānī upasaṅkamitabbā pātimokkhuddesāyā”ti. Chasu vassesu nikkhantesu devatā saddamanussāvesuṁ “nikkhantāni kho mārisā chabbassāni, samayo dāni Bandhumatiṁ rājadhāniṁ upasaṅkamituṁ pātimokkhuddesāyā”ti. Atha kho te bhikkhave bhikkhū appekacce sakena iddhānubhāvena appekacce devatānaṁ iddhānubhāvena ekāheneva Bandhumatiṁ rājadhāniṁ upasaṅkamiṁsu pātimokkhuddesāyāti¹.

p. 42 90. Tatra sudaṁ bhikkhave Vipassī Bhagavā Arahaṁ Sammāsambuddho bhikkhusaṁghe evaṁ pātimokkhaṁ uddisati. “Khantī paramaṁ tapo titikkhā, Nibbānaṁ paramaṁ vadanti Buddhā. Na hi pabbajito parūpaghātī, Na samaṇo¹ hoti paraṁ viheṭhayanto. Sabbapāpassa akaraṇaṁ, kusalassa upasampadā. Sacittapariyodapanaṁ, etaṁ Buddhānasāsanaṁ. Anūpavādo anūpaghāto², pātimokkhe ca saṁvaro. Mattaññutā ca bhattasmiṁ, pantañca sayanāsanaṁ. Adhicitte ca āyogo, etaṁ Buddhānasāsanan”ti.

Devatārocana

91. Ekamidāhaṁ bhikkhave samayaṁ Ukkaṭṭhāyaṁ viharāmi Subhagavane sālarājamūle, tassa mayhaṁ bhikkhave rahogatassa paṭisallīnassa evaṁ cetaso parivitakko udapādi “na kho so sattāvāso sulabharūpo, yo mayā anāvutthapubbo³ iminā dīghena addhunā aññatra Suddhāvāsehi devehi. Yaṁnūnāhaṁ yena Suddhāvāsā devā tenupasaṅkameyyan”ti. Atha khvāhaṁ bhikkhave seyyathāpi nāma balavā puriso samiñjitaṁ vā bāhaṁ pasāreyya, pasāritaṁ vā bāhaṁ samiñjeyya, evameva Ukkaṭṭhāyaṁ Subhagavane sālarājamūle antarahito Avihesu devesu pāturahosiṁ. Tasmiṁ bhikkhave devanikāye anekāni devatāsahassāni anekāni devatāsatasahassāni⁴ yenāhaṁ tenupasaṅkamiṁsu, upasaṅkamitvā maṁ abhivādetvā ekamantaṁ aṭṭhaṁsu. Ekamantaṁ ṭhitā kho bhikkhave tā devatā maṁ etadavocuṁ “ito so mārisā ekanavutikappe yaṁ Vipassī Bhagavā Arahaṁ Sammāsambuddho loke udapādi. Vipassī mārisā Bhagavā Arahaṁ Sammāsambuddho khattiyo jātiyā ahosi, khattiyakule udapādi. Vipassī mārisā Bhagavā Arahaṁ Sammāsambuddho Koṇḍañño gottena ahosi. Vipassissa mārisā Bhagavato Arahato Sammāsambuddhassa asītivassasahassāni āyuppamāṇaṁ ahosi. Vipassī mārisā Bhagavā Arahaṁ Sammāsambuddho pāṭaliyā mūle abhisambuddho. Vipassissa mārisā Bhagavato Arahato Sammāsambuddhassa Khaṇḍatissaṁ nāma sāvakayugaṁ ahosi aggaṁ bhaddayugaṁ. Vipassissa mārisā Bhagavato Arahato Sammāsambuddhassa tayo sāvakānaṁ sannipātā ahesuṁ. Eko sāvakānaṁ sannipāto ahosi atṭṭhasaṭṭhibhikkhusatasahassaṁ. Eko sāvakānaṁ sannipāto ahosi bhikkhusatasahassaṁ. Eko sāvakānaṁ sannipāto ahosi asītibhikkhusahassāni. Vipassissa mārisā Bhagavato Arahato Sammāsambuddhassa ime tayo sāvakānaṁ sannipātā ahesuṁ sabbesaṁyeva khīṇāsavānaṁ. Vipassissa mārisā Bhagavato Arahato Sammāsambuddhassa Asoko nāma bhikkhu upaṭṭhāko ahosi aggupaṭṭhāko. Vipassissa mārisā Bhagavato Arahato Sammāsambuddhassa Bandhumā nāma rājā pitā ahosi. Bandhumatī nāma devī mātā ahosi janetti. Bandhumassa rañño Bandhumatī nāma nagaraṁ rājadhānī ahosi. Vipassissa mārisā Bhagavato Arahato Sammāsambuddhassa evaṁ abhinikkhamanaṁ ahosi evaṁ pabbajjā evaṁ padhānaṁ evaṁ abhisambodhi evaṁ dhammacakkappavattanaṁ. Te mayaṁ mārisā Vipassimhi Bhagavati brahmacariyaṁ caritvā kāmesu kāmacchandaṁ virājetvā idhūpapannā”ti -pa-. Tasmiṁyeva kho bhikkhave devanikāye anekāni devatāsahassāni anekāni devatāsatasahassāni¹ yenāhaṁ tenupasaṅkamiṁsu, upasaṅkamitvā maṁ abhivādetvā ekamantaṁ aṭṭhaṁsu. Ekamantaṁ ṭhitā kho bhikkhave tā devatā maṁ etadavocuṁ “imasmiṁyeva kho mārisā bhaddakappe Bhagavā etarahi Arahaṁ Sammāsambuddho loke uppanno. Bhagavā mārisā khattiyo jātiyā khattiyakule uppanno. Bhagavā mārisā Gotamo gottena. Bhagavato mārisā appakaṁ āyuppamāṇaṁ parittaṁ lahukaṁ yo ciraṁ jīvati, so vassasataṁ appaṁ vā bhiyyo. Bhagavā mārisā assatthassa mūle abhisambuddho. Bhagavato mārisā Sāriputtamoggallānaṁ nāma sāvakayugaṁ ahosi aggaṁ bhaddayugaṁ. Bhagavato mārisā eko sāvakānaṁ sannipāto ahosi aḍḍhateḷasāni bhikkhusatāni. Bhagavato mārisā ayaṁ eko sāvakānaṁ sannipāto ahosi sabbesaṁyeva khīṇāsavānaṁ. Bhagavato mārisā Ānando nāma bhikkhu upaṭṭhāko ahosi aggupaṭṭhāko. Bhagavato mārisā Suddhodano nāma rājā pitā ahosi. Māyā nāma devī mātā ahosi janetti. Kapilavatthu nāma nagaraṁ rājadhānī ahosi. Bhagavato mārisā evaṁ abhinikkhamanaṁ ahosi evaṁ pabbajjā evaṁ padhānaṁ evaṁ abhisambodhi evaṁ dhammacakkappavattanaṁ. Te mayaṁ mārisā Bhagavati brahmacariyaṁ caritvā kāmesu kāmacchandaṁ virājetvā idhūpapannā”ti.

p. 44 92. Atha khvāhaṁ bhikkhave Avihehi devehi saddhiṁ yena Atappā devā tenupasaṅkamiṁ -pa-. Atha khvāhaṁ bhikkhave Avihehi ca devehi Atappehi ca devehi saddhiṁ yena sudassā devā tenupasaṅkamiṁ. Atha khvāhaṁ bhikkhave Avihehi ca devehi Atappehi ca devehi Sudassehi ca devehi saddhiṁ yena Sudassī devā tenupasaṅkamiṁ. Atha khvāhaṁ bhikkhave Avihehi ca devehi Atappehi ca devehi Sudassehi ca devehi Sudassīhi ca devehi saddhiṁ yena Akaniṭṭhā devā tenupasaṅkamiṁ. Tasmiṁ bhikkhave devanikāye anekāni devatāsahassāni anekāni devatāsatasahassāni yenāhaṁ tenupasaṅkamiṁsu, upasaṅkamitvā maṁ abhivādetvā ekamantaṁ aṭṭhaṁsu. Ekamantaṁ ṭhitā kho bhikkhave tā devatā maṁ etadavocuṁ “ito so mārisā ekanavutikappe yaṁ Vipassī Bhagavā Arahaṁ Sammāsambuddho loke udapādi. Vipassī mārisā Bhagavā Arahaṁ Sammāsambuddho khattiyo jātiyā ahosi, khattiyakule udapādi. Vipassī mārisā Bhagavā Arahaṁ Sammāsambuddho Koṇḍañño gottena ahosi. Vipassissa mārisā Bhagavato Arahato Sammāsambuddhassa asītivassasahassāni āyuppamāṇaṁ ahosi. Vipassī mārisā Bhagavā Arahaṁ Sammāsambuddho pāṭaliyā mūle abhisambuddho. Vipassissa mārisā Bhagavato Arahato Sammāsambuddhassa Khaṇḍatissaṁ nāma sāvakayugaṁ ahosi aggaṁ bhaddayugaṁ. Vipassissa mārisā Bhagavato Arahato Sammāsambuddhassa tayo sāvakānaṁ sannipātā ahesuṁ. Eko sāvakānaṁ sannipāto ahosi aṭṭhasaṭṭhibhikkhusatasahassaṁ. Eko sāvakānaṁ sannipāto ahosi bhikkhusatasahassaṁ. Eko sāvakānaṁ sannipāto ahosi asītibhikkhusahassāni. Vipassissa mārisā Bhagavato Arahato Sammāsambuddhassa ime tayo sāvakānaṁ sannipātā ahesuṁ sabbesaṁyeva khīṇāsavānaṁ. Vipassissa mārisā Bhagavato Arahato Sammāsambuddhassa Asoko nāma bhikkhu upaṭṭhāko ahosi aggupaṭṭhāko. Vipassissa mārisā Bhagavato Arahato Sammāsambuddhassa Bandhumā nāma rājā pitā ahosi. Bandhumatī nāma devī mātā ahosi janetti. Bandhumassa rañño Bandhumatī nāma nagaraṁ rājadhānī ahosi. Vipassissa mārisā Bhagavato Arahato Sammāsambuddhassa evaṁ abhinikkhamanaṁ ahosi evaṁ pabbajjā evaṁ padhānaṁ evaṁ abhisambodhi evaṁ dhammacakkappavattanaṁ. Te mayaṁ mārisā Vipassimhi Bhagavati brahmacariyaṁ caritvā kāmesu kāmacchandaṁ virājetvā idhūpapannā”ti. Tasmiṁyeva kho bhikkhave devanikāye anekāni devatāsahassāni anekāni devatāsatasahassāni yenāhaṁ tenupasaṅkamiṁsu, upasaṅkamitvā maṁ abhivādetvā ekamantaṁ aṭṭhaṁsu. Ekamantaṁ ṭhitā kho bhikkhave tā devatā maṁ etadavocuṁ “ito so mārisā ekatiṁse kappe yaṁ Sikhī Bhagavā -pa-. Te mayaṁ mārisā Sikhimhi Bhagavati. Tasmiṁyeva kho mārisā ekatiṁse kappe yaṁ Vessabhū Bhagavā -pa-. Te mayaṁ mārisā Vessabhumhi Bhagavati -pa-. Imasmiṁyeva kho mārisā bhaddakappe Kakusandho Koṇāgamano Kassapo Bhagavā -pa-. Te mayaṁ mārisā Kakusandhamhi Koṇāgamanamhi Kassapamhi Bhagavati brahmacariyaṁ caritvā kāmesu kāmacchandaṁ virājetvā idhūpapannā”ti.

p. 45 93. Tasmiṁyeva kho bhikkhave devanikāye anekāni devatāsahassāni anekāni devatāsatasahassāni yenāhaṁ tenupasaṅkamiṁsu, upasaṅkamitvā maṁ abhivādetvā ekamantaṁ aṭṭhaṁsu. Ekamantaṁ ṭhitā kho bhikkhave tā devatā maṁ etadavocuṁ “imasmiṁyeva kho mārisā bhaddakappe Bhagavā etarahi Arahaṁ Sammāsambuddho loke uppanno. Bhagavā mārisā khattiyo jātiyā, khattiyakule uppanno. Bhagavā mārisā Gotamo gottena. Bhagavato mārisā appakaṁ āyuppamāṇaṁ parittaṁ lahukaṁ yo ciraṁ jīvati, so vassasataṁ appaṁ vā bhiyyo. Bhagavā mārisā assatthassa mūle abhisambuddho. Bhagavato mārisā Sāriputtamoggallānaṁ nāma sāvakayugaṁ ahosi aggaṁ bhaddayugaṁ. Bhagavato mārisā eko sāvakānaṁ sannipāto ahosi aḍḍhateḷasāni bhikkhusatāni. Bhagavato mārisā ayaṁ eko sāvakānaṁ sannipāto ahosi sabbesaṁyeva khīṇāsavānaṁ. Bhagavato mārisā Ānando nāma bhikkhu upaṭṭhāko aggupaṭṭhāko ahosi. Bhagavato mārisā Suddhodano nāma rājā pitā ahosi. Māyā nāma devī mātā ahosi janetti. Kapilavatthu nāma nagaraṁ rājadhānī ahosi. Bhagavato mārisā evaṁ abhinikkhamanaṁ ahosi evaṁ pabbajjā evaṁ padhānaṁ evaṁ abhisambodhi evaṁ dhammacakkappavattanaṁ. Te mayaṁ mārisā Bhagavati brahmacariyaṁ caritvā kāmesu kāmacchandaṁ virājetvā idhūpapannā”ti.

p. 46 94. Iti kho bhikkhave Tathāgatassevesā dhammadhātu suppaṭividdhā, yassā dhammadhātuyā suppaṭividdhattā Tathāgato atīte Buddhe parinibbute chinnapapañce chinavaṭume pariyādinnavaṭṭe sabbadukkhavītivatte jātitopi anussarati, nāmatopi anussarati, gottatopi anussarati, āyuppamāṇatopi anussarati, sāvakayugatopi anussarati, sāvakasannipātatopi anussarati “evaṁjaccā te Bhagavanto ahesuṁ" itipi. “Evaṁnāmā evaṁgottā evaṁsīlā evaṁdhammā evaṁpaññā evaṁvihārī evaṁvimuttā te Bhagavanto ahesuṁ” itipīti. Devatāpi Tathāgatassa etamatthaṁ ārocesuṁ, yena Tathāgato atīte Buddhe parinibbute chinnapapañce chinnavaṭume pariyādinnavaṭṭe sabbadukkhavītivatte jātitopi anussarati, nāmatopi anussarati, gottatopi anussarati, āyuppamāṇatopi anussarati, sāvakayugatopi anussarati, sāvakasannipātatopi anussarati “evaṁ jaccā te Bhagavanto ahesuṁ" itipi. “Evaṁnāmā evaṁgottā evaṁsīlā evaṁdhammā evaṁpaññā evaṁvihārī evaṁvimuttā te Bhagavanto ahesuṁ" itipīti. Idamavoca Bhagavā. Attamanā te bhikkhū Bhagavato bhāsitaṁ abhinandunti. Mahāpadānasuttaṁ niṭṭhitaṁ paṭhamaṁ.