Sakkapañhasutta

p. 211 344. Evaṁ me sutaṁ–ekaṁ samayaṁ Bhagavā Magadhesu viharati pācīnato Rājagahassa Ambasaṇḍā nāma brāhmaṇagāmo, tassuttarato Vediyake pabbate Indasālaguhāyaṁ. Tena kho pana samayena Sakkassa Devānamindassa ussukkaṁ udapādi Bhagavantaṁ dassanāya. Atha kho Sakkassa Devānamindassa etadahosi “kahaṁ nu kho Bhagavā etarahi viharati Arahaṁ Sammāsambuddho”ti. Addasā kho Sakko Devānamindo Bhagavantaṁ Magadhesu viharantaṁ pācīnato Rājagahassa Ambasaṇḍā nāma brāhmaṇagāmo, tassuttarato Vediyake pabbate Indasālaguhāyaṁ, disvāna deve Tāvatiṁse āmantesi “ayaṁ mārisā Bhagavā Magadhesu viharati pācīnato Rājagahassa Ambasaṇḍā nāma brāhmaṇagāmo, tassuttarato Vediyake pabbate Indasālaguhāyaṁ. Yadi pana mārisā mayaṁ taṁ Bhagavantaṁ dassanāya upasaṅkameyyāma Arahantaṁ Sammāsambuddhan”ti. “Evaṁ bhaddantavā”ti kho devā Tāvatiṁsā Sakkassa Devānamindassa paccassosuṁ.

345. Atha kho Sakko Devānamindo Pañcasikhaṁ gandhabbadevaputtaṁ¹ āmantesi “ayaṁ tāta Pañcasikha Bhagavā Magadhesu viharati pācīnato Rājagahassa Ambasaṇḍā nāma brāhmaṇagāmo, tassuttarato Vediyake pabbate Indasālaguhāyaṁ. Yadi pana tāta Pañcasikha mayaṁ taṁ Bhagavantaṁ dassanāya upasaṅkameyyāma Arahantaṁ Sammāsambuddhan”ti. “Evaṁ bhaddantavā”ti kho Pañcasikho gandhabbadevaputto Sakkassa Devānamindassa paṭissutvā Beluvapaṇḍuvīṇaṁ ādāya Sakkassa Devānamindassa anucariyaṁ upāgami.

346. Atha kho Sakko Devānamindo devehi Tāvatiṁsehi parivuto Pañcasikhena gandhabbadevaputtena purakkhato seyyathāpi nāma balavā puriso samiñjitaṁ vā bāhaṁ pasāreyya pasāritaṁ vā bāhaṁ samiñjeyya, evameva devesu Tāvatiṁsesu antarahito Magadhesu pācīnato Rājagahassa Ambasaṇḍā nāma brāhmaṇagāmo, tassuttarato Vediyake pabbate paccuṭṭhāsi. Tena kho pana samayena Vediyako pabbato atiriva obhāsajāto hoti Ambasaṇḍā ca brāhmaṇagāmo yathā taṁ devānaṁ devānubhāvena. Apissudaṁ parito gāmesu manussā evamāhaṁsu “ādittassu nāmajja Vediyako pabbato. Jhāyatisu¹ nāmajja Vediyako pabbato. Jalatisu² nāmajja Vediyako pabbato. Kiṁsunāmajja Vediyako pabbato atiriva obhāsajāto Ambasaṇḍā ca brāhmaṇagāmo”ti. Saṁviggā lomahaṭṭhajātā ahesuṁ.

p. 212 347. Atha kho Sakko Devānamindo Pañcasikhaṁ gandhabbadevaputtaṁ āmantesi “durupasaṅkamā kho tāta Pañcasikha Tathāgatā mādisena, jhāyī jhānaratā, tadantaraṁ³ paṭisallīnā. Yadi pana tvaṁ tāta Pañcasikha Bhagavantaṁ paṭhamaṁ pasādeyyāsi, tayā tāta paṭhamaṁ pasāditaṁ pacchā mayaṁ taṁ Bhagavantaṁ dassanāya upasaṅkameyyāma Arahantaṁ Sammāsambuddhan”ti. “Evaṁ bhaddantavā”ti kho Pañcasikho gandhabbadevaputto Sakkassa Devānamindassa paṭissutvā Beluvapaṇḍuvīṇaṁ ādāya yena Indasālaguhā tenupasaṅkami, upasaṅkamitvā “ettāvatā me Bhagavā neva atidūre bhavissati nāccāsanne, saddañca me sossatī”ti ekamantaṁ aṭṭhāsi.

Pañcasikhagītagāthā

348. Ekamantaṁ ṭhito kho Pañcasikho gandhabbadevaputto Beluvapaṇḍuvīṇaṁ⁴ assāvesi, imā ca gāthā abhāsi Buddhūpasañhitā dhammūpasañhitā saṁghūpasañhitā arahantūpasañhitā kāmūpasañhitā. “Vande te pitaraṁ Bhadde, Timbaruṁ Sūriyavacchase. Yena jātāsi kalyāṇī, ānandajananī mama. Vātova sedataṁ kanto, pānīyaṁva pipāsato. Aṅgīrasi piyāmesi, dhammo arahatāmiva. Āturasseva bhesajjaṁ, bhojanaṁva jighacchato. Parinibbāpaya maṁ Bhadde, jalantamiva vārinā. Sītodakaṁ pokkharaṇiṁ, yuttaṁ kiñjakkhareṇunā. Nāgo ghammābhitattova, ogāhe te thanūdaraṁ. Accaṅkusova nāgova, jitaṁ me tuttatomaraṁ. Kāraṇaṁ nappajānāmi, sammatto lakkhaṇūruyā. Tayi gedhitacittosmi, cittaṁ vipariṇāmitaṁ. Paṭigantuṁ na sakkomi, vaṅkaghastova ambujo. Vāmūru saja maṁ Bhadde, saja maṁ mandalocane. Palissaja maṁ kalyāṇi, etaṁ me abhipatthitaṁ. Appako vata me santo, kāmo vellitakesiyā. Anekabhāvo samuppādi, arahanteva dakkhiṇā. Yaṁ me atthi kataṁ puññaṁ, arahantesu tādisu. Taṁ me sabbaṅgakalyāṇi, tayā saddhiṁ vipaccataṁ. Yaṁ me atthi kataṁ puññaṁ, asmiṁ pathavimaṇḍale. Taṁ me sabbaṅgakalyāṇi, tayā saddhiṁ vipaccataṁ. Sakyaputtova jhānena, ekodi nipako sato. Amataṁ muni jigīsāno¹, tamahaṁ Sūriyavacchase. Yathāpi muni nandeyya, patvā sambodhimuttamaṁ. Evaṁ nandeyyaṁ kalyāṇi, missībhāvaṁ gato tayā. Sakko ce me varaṁ dajjā, Tāvatiṁsānamissaro. Tāhaṁ Bhadde vareyyāhe, evaṁ kāmo daḷho mama. Sālaṁva na ciraṁ phullaṁ, pitaraṁ te sumedhase. Vandamāno namassāmi, yassāsetādisī pajā”ti.

p. 213 349. Evaṁ vutte Bhagavā Pañcasikhaṁ gandhabbadevaputtaṁ etadavoca “saṁsandati kho te Pañcasikha tantissaro gītassarena, gītassaro ca tantissarena, na ca pana² te Pañcasikha tantissaro gītassaraṁ ativattati, gītassaro ca tantissaraṁ. Kadā saṁyūḷhā pana te Pañcasikha imā gāthā Buddhūpasañhitā dhammūpasañhitā saṁghūpasañhitā arahantūpasañhitā kāmūpasañhitā”ti. Ekamidaṁ bhante samayaṁ Bhagavā Uruvelāyaṁ viharati najjā Nerañjarāya tīre Ajapālanigrodhe paṭhamābhisambuddho. Tena kho panāhaṁ bhante samayena Bhaddā nāma Sūriyavacchasā Timbaruno gandhabbarañño dhītā, tamabhikaṅkhāmi. Sā kho pana bhante bhaginī parakāminī hoti, Sikhaṇḍī nāma Mātalissa saṅgāhakassa putto, tamabhikaṅkhati. Yato kho ahaṁ bhante taṁ bhaginiṁ nālatthaṁ kenaci pariyāyena. Athāhaṁ Beluvapaṇḍuvīṇaṁ ādāya yena Timbaruno gandhabbarañño nivesanaṁ tenupasaṅkamiṁ, upasaṅkamitvā Beluvapaṇḍuvīṇaṁ assāvesiṁ, imā ca gāthā abhāsiṁ Buddhūpasañhitā dhammūpasañhitā saṁghūpasañhitā arahantūpasañhitā kāmūpasañhitā. “Vande te pitaraṁ Bhadde, Timbaruṁ Sūriyavacchase. Yena jātāsi kalyāṇī, ānandajananī mama -pa-. Sālaṁva na ciraṁ phullaṁ, pitaraṁ te sumedhase. Vandamāno namassāmi, yassāsetādisī pajā”ti. Evaṁ vutte bhante Bhaddā Sūriyavacchasā maṁ etadavoca “na kho me mārisa so Bhagavā sammukhā diṭṭho. Api ca sutoyeva me so Bhagavā devānaṁ Tāvatiṁsānaṁ Sudhammāyaṁ sabhāyaṁ upanaccantiyā. Yato kho tvaṁ mārisa taṁ Bhagavantaṁ kittesi, hotu no ajja samāgamo”ti. Soyeva no bhante tassā bhaginiyā saddhiṁ samāgamo ahosi. Na ca dāni tato pacchāti.

Sakkūpasaṅkama

p. 214 350. Atha kho Sakkassa Devānamindassa etadahosi “paṭisammodati Pañcasikho gandhabbadevaputto Bhagavatā, Bhagavā ca Pañcasikhenā”ti. Atha kho Sakko Devānamindo Pañcasikhaṁ gandhabbadevaputtaṁ āmantesi “abhivādehi me tvaṁ tāta Pañcasikha Bhagavantaṁ ‘sakko bhante Devānamindo sāmacco saparijano Bhagavato pāde sirasā vandatī’ti”. “Evaṁ bhaddantavā”ti kho Pañcasikho gandhabbadevaputto Sakkassa Devānamindassa paṭissutvā Bhagavantaṁ abhivādeti “sakko bhante devānmindo sāmacco saparijano Bhagavato pāde sirasā vandatī”ti. Evaṁ sukhī hotu Pañcasikha Sakko Devānamindo sāmacco saparijano, sukhakāmā hi devā manussā asurā nāgā gandhabbā ye caññe santi puthukāyāti.

p. 215 351. Evañca pana Tathāgatā evarūpe mahesakkhe yakkhe abhivadanti. Abhivadito Sakko Devānamindo Bhagavato Indasālaguhaṁ pavisitvā Bhagavantaṁ abhivādetvā ekamantaṁ aṭṭhāsi. Devāpi Tāvatiṁsā Indasālaguhaṁ pavisitvā Bhagavantaṁ abhivādetvā ekamantaṁ aṭṭhaṁsu. Pañcasikhopi gandhabbadevaputto Indasālaguhaṁ pavisitvā Bhagavantaṁ abhivādetvā ekamantaṁ aṭṭhāsi. Tena kho pana samayena Indasālaguhā visamā santī samā samapādi, sambādhā santī urundā¹ samapādi, andhakāro guhāyaṁ antaradhāyi, āloko udapādi. Yathā taṁ devānaṁ devānubhāvena.

352. Atha kho Bhagavā Sakkaṁ Devānamindaṁ etadavoca “acchariyamidaṁ āyasmato Kosiyassa, abbhutamidaṁ āyasmato Kosiyassa tāva bahukiccassa bahukaraṇīyassa yadidaṁ idhāgamanan”ti. Cirapaṭikāhaṁ bhante Bhagavantaṁ dassanāya upasaṅkamitukāmo, api ca devānaṁ Tāvatiṁsānaṁ kehici kehici² kiccakaraṇīyehi byāvaṭo, evāhaṁ nāsakkhiṁ Bhagavantaṁ dassanāya upasaṅkamituṁ. Ekamidaṁ bhante samayaṁ Bhagavā Sāvatthiyaṁ viharati Salaḷāgārake. Atha khvāhaṁ bhante Sāvatthiṁ agamāsiṁ Bhagavantaṁ dassanāya. Tena kho pana bhante samayena Bhagavā aññatarena samādhinā nisinno hoti. Bhūjati ca³ nāma Vessavaṇassa mahārājassa paricārikā Bhagavantaṁ paccupaṭṭhitā hoti, pañjalikā namassamānā tiṭṭhati. Atha khvāhaṁ bhante bhūjatiṁ etadavocaṁ “abhivādehi me tvaṁ bhagini Bhagavantaṁ ‘sakko bhante Devānamindo sāmacco saparijano Bhagavato pāde sirasā vandatī’ti”. Evaṁ vutte bhante sā bhūjati maṁ etadavoca “akālo kho mārisa Bhagavantaṁ dassanāya, paṭisallīno Bhagavā”ti. Tena hi bhagini yadā Bhagavā tamhā samādhimhā vuṭṭhito hoti. Atha mama vacanena Bhagavantaṁ abhivādehi “sakko bhante Devānamindo sāmacco saparijano Bhagavato pāde sirasā vandatī”ti. Kacci me sā bhante bhaginī Bhagavantaṁ abhivādesi. Sarati Bhagavā tassā bhaginiyā vacananti. Abhivādesi maṁ sā Devānaminda bhaginī, sarāmahaṁ tassā bhaginiyā vacanaṁ. Apicāhaṁ āyasmato nemisaddena¹ tamhā samādhimhā vuṭṭhitoti. Ye te bhante devā amhehi paṭhamataraṁ Tāvatiṁsakāyaṁ upapannā, tesaṁ me sammukhā sutaṁ sammukhā paṭiggahitaṁ “yadā Tathāgatā loke uppajjanti Arahanto Sammāsambuddhā, dibbā kāyā paripūrenti, hāyanti asurakāyā”ti. Taṁ me idaṁ bhante sakkhidiṭṭhaṁ, yato Tathāgato loke uppanno Arahaṁ Sammāsambuddho, dibbā kāyā paripūrenti, hāyanti asurakāyāti.

Gopakavatthu

p. 216 353. Idheva bhante Kapilavatthusmiṁ Gopikā nāma Sakyadhītā ahosi Buddhe pasannā dhamme pasannā saṁghe pasannā sīlesu paripūrakārinī, sā itthittaṁ² virājetvā purisattaṁ³ bhāvetvā kāyassa bhedā paraṁ maraṇā sugatiṁ saggaṁ lokaṁ upapannā, devānaṁ Tāvatiṁsānaṁ sahabyataṁ amhākaṁ puttattaṁ ajjhupagatā. Tatrapi naṁ evaṁ jānanti “Gopako devaputto Gopako devaputto”ti. Aññepi bhante tayo bhikkhū Bhagavati brahmacariyaṁ caritvā hīnaṁ gandhabbakāyaṁ upapannā. Te pañcahi kāmaguṇehi samappitā samaṅgībhūtā paricārayamānā amhākaṁ upaṭṭhānaṁ āgacchanti amhākaṁ pāricariyaṁ. Te amhākaṁ upaṭṭhānaṁ āgate amhākaṁ pāricariyaṁ Gopako devaputto paṭicodesi “kutomukhā nāma tumhe mārisā tassa Bhagavato dhammaṁ assuttha⁴. Ahaṁ hi nāma itthikā samānā Buddhe pasannā dhamme pasannā saṁghe pasannā sīlesu paripūrakārinī itthittaṁ virājetvā purisattaṁ bhāvetvā kāyassa bhedā paraṁ maraṇā sugatiṁ saggaṁ lokaṁ upapannā, devānaṁ Tāvatiṁsānaṁ sahabyataṁ Sakkassa Devānamindassa puttattaṁ ajjhupagatā. Idhāpi maṁ evaṁ jānanti ‘gopako devaputto Gopako devaputto’ti. Tumhe pana mārisā Bhagavati brahmacariyaṁ caritvā hīnaṁ gandhabbakāyaṁ upapannā. Duddiṭṭharūpaṁ vata bho addasāma, ye mayaṁ addasāma sahadhammike hīnaṁ gandhabbakāyaṁ upapanne”ti. Tesaṁ bhante Gopakena devaputtena paṭicoditānaṁ dve devā diṭṭhevadhamme satiṁ paṭilabhiṁsu kāyaṁ Brahmapurohitaṁ, eko pana devo kāme ajjhāvasi.

p. 217 354. Upāsikā cakkhumato ahosiṁ, Nāmampi mayhaṁ ahu “Gopikā”ti. Buddhe ca dhamme ca abhippasannā, Saṁghañcupaṭṭhāsiṁ pasannacittā. Tasseva Buddhassa sudhammatāya, Sakkassa puttomhi mahānubhāvo. Mahājutīko tidivūpapanno, Jānanti maṁ idhāpi “Gopako”ti. Athaddasaṁ bhikkhavo diṭṭhapubbe, Gandhabbakāyūpagate vasīne. Imehi te Gotamasāvakāse, Ye ca mayaṁ pubbe manussabhūtā. Annena pānena upaṭṭhahimhā, Pādūpasaṅgayha sake nivesane. Kutomukhā nāma ime bhavanto, Buddhassa dhammāni paṭiggahesuṁ¹. Paccattaṁ veditabbo hi dhammo, Sudesito cakkhumatānubuddho. Ahaṁ hi tumheva upāsamāno, Sutvāna ariyāna subhāsitāni. Sakkassa puttomhi mahānubhāvo, Mahājutīko tidivūpapanno. Tumhe pana seṭṭhamupāsamānā, Anuttaraṁ brahmacariyaṁ caritvā. Hīnaṁ kāyaṁ upapannā bhavanto, Anānulomā bhavatūpapatti. Duddiṭṭharūpaṁ vata addasāma, Sahadhammike hīnakāyūpapanne. Gandhabbakāyūpagatā bhavanto, Devānamāgacchatha pāricariyaṁ. Agāre vasato mayhaṁ, Imaṁ passa visesataṁ. Itthī hutvā svajja pumomhi devo, Dibbehi kāmehi samaṅgibhūto. Te coditā Gotamasāvakena, Saṁvegamāpādu samecca Gopakaṁ. Handa viyāyāma¹ byāyāma², Mā no mayaṁ parapessā ahumhā. Tesaṁ duve vīriyamārabhiṁsu, Anussaraṁ Gotamasāsanāni. Idheva cittāni virājayitvā, Kāmesu ādīnavamaddasaṁsu. Te kāmasaṁyojanabandhanāni, Pāpimayogāni duraccayāni. Nāgova sannāni guṇāni³ chetvā, Deve Tāvatiṁse atikkamiṁsu. Sa-indā devā sapajāpatikā, Sabbe sudhammāya sabhāyupaviṭṭhā. Tesaṁ nisinnānaṁ abhikkamiṁsu, Vīrā virāgā virajaṁ karontā. Te disvā saṁvegamakāsi Vāsavo, Devābhibhū devagaṇassa majjhe. Imehi te hīnakāyūpapannā, Deve Tāvatiṁse abhikkamanti. Saṁvegajātassa vaco nisamma, So Gopako Vāsavamajjhabhāsi. Buddho janindatthi manussaloke, Kāmābhibhū Sakyamunīti ñāyati. Tasseva te puttā satiyā vihīnā, Coditā mayā te satimajjhalatthuṁ. Tiṇṇaṁ tesaṁ āvasinettha¹ eko, Gandhabbakāyūpagato vasīno. Dve ca sambodhipathānusārino, Devepi hīḷenti samāhitattā. Etādisī dhammappakāsanettha, Na tattha kiṁkaṅkhati koci sāvako. Nitiṇṇa-oghaṁ vicikicchachinnaṁ, Buddhaṁ namassāma Jinaṁ janindaṁ. Yaṁ te dhammaṁ idhaññāya, Visesaṁ ajjhagaṁsu² te. Kāyaṁ brahmapurohitaṁ, Duve tesaṁ visesagū. Tassa dhammassa pattiyā, Āgatamhāsi mārisa. Katāvakāsā Bhagavatā, Pañhaṁ pucchemu mārisāti.

p. 219 355. Atha kho Bhagavato etadahosi “dīgharattaṁ visuddho kho ayaṁ yakkho³, yaṁ kiñci maṁ pañhaṁ pucchissati, sabbaṁ taṁ atthasañhitaṁyeva pucchissati, no anatthasañhitaṁ. Yañcassāhaṁ puṭṭho byākarissāmi, taṁ khippameva ājānissatī”ti.

p. 220 356. Atha kho Bhagavā Sakkaṁ Devānamindaṁ gāthāya ajjhabhāsi– “Puccha Vāsava maṁ pañhaṁ, yaṁ kiñci manasicchasi. Tassa tasseva pañhassa, ahaṁ antaṁ karomi te”ti.

357. Katāvakāso Sakko Devānamindo Bhagavatā imaṁ Bhagavantaṁ¹ paṭhamaṁ pañhaṁ apucchi– “Kiṁsaṁyojanā nu kho mārisa devā manussā asurā nāgā gandhabbā ye caññe santi puthukāyā, te ‘averā adaṇḍā asapattā abyāpajjā viharemu averino’ti iti ca nesaṁ hoti, atha ca pana saverā sadaṇḍā sasapattā sabyāpajjā viharanti saverino”ti. Itthaṁ Sakko Devānamindo Bhagavantaṁ pañhaṁ² apucchi. Tassa Bhagavā pañhaṁ puṭṭho byākāsi– “Issāmacchariyasaṁyojanā kho Devānaminda devā manussā asurā nāgā gandhabbā ye caññe santi puthukāyā, te ‘averā adaṇḍā asapattā abyāpajjā viharemu averino’ti iti ca nesaṁ hoti, atha ca pana saverā sadaṇḍā sasapattā sabyāpajjā viharanti saverino”ti. Itthaṁ Bhagavā Sakkassa Devānamindassa pañhaṁ puṭṭho byākāsi. Attamano Sakko Devānamindo Bhagavato bhāsitaṁ abhinandi anumodi “evametaṁ Bhagavā evametaṁ Sugata, tiṇṇā mettha kaṅkhā vigatā kathaṁkathā Bhagavato pañhaveyyākaraṇaṁ sutvā”ti.

358. Itiha Sakko Devānamindo Bhagavato bhāsitaṁ abhinanditvā anumoditvā Bhagavantaṁ uttari³ pañhaṁ apucchi– “Issāmacchariyaṁ pana mārisa kiṁnidānaṁ kiṁsamudayaṁ kiṁjātikaṁ kiṁpabhavaṁ, kismiṁ sati issāmacchariyaṁ hoti, kismiṁ asati issāmacchariyaṁ na hotī”ti. Issāmacchariyaṁ kho Devānaminda piyāppiyanidānaṁ piyāppiyasamudayaṁ piyāppiyajātikaṁ piyāppiyapabhavaṁ, piyāppiye sati issāmacchariyaṁ hoti, piyāppiye asati issāmacchariyaṁ na hotīti. “Piyāppiyaṁ pana mārisa kiṁnidānaṁ kiṁsamudayaṁ kiṁjātikaṁ kiṁpabhavaṁ, kismiṁ sati piyāppiyaṁ hoti, kismiṁ asati piyāppiyaṁ na hotī”ti. Piyāppiyaṁ kho Devānaminda chandanidānaṁ chandasamudayaṁ chandajātikaṁ chandapabhavaṁ, chande sati piyāppiyaṁ hoti, chande asati piyāppiyaṁ na hotīti. “Chando pana mārisa kiṁnidāno kiṁsamudayo kiṁjātiko kiṁpabhavo, kismiṁ sati chando hoti, kismiṁ asati chando na hotī”ti. Chando kho Devānaminda vitakkanidāno vitakkasamudayo vitakkajātiko vitakkapabhavo, vitakke sati chando hoti, vitakke asati chando na hotīti. “Vitakko pana mārisa kiṁnidāno kiṁsamudayo kiṁjātiko kiṁpabhavo, kismiṁ sati vitakko hoti, kismiṁ asati vitakko na hotī”ti. Vitakko kho Devānaminda papañcasaññāsaṅkhānidāno papañcasaññāsaṅkhāsamudayo papañcasaññāsaṅkhājātiko papañcasaññāsaṅkhāpabhavo, papañcasaññāsaṅkhāya sati vitakko hoti, papañcasaññāsaṅkhāya asati vitakko na hotīti. “Kathaṁ paṭipanno pana mārisa bhikkhu papañcasaññāsaṅkhānirodhasāruppagāminiṁ paṭipadaṁ paṭipanno hotī”ti.

Vedanākammaṭṭhāna

p. 221 359. Somanassaṁpāhaṁ¹ Devānaminda duvidhena vadāmi sevitabbaṁpi asevitabbaṁpi. Domanassaṁpāhaṁ Devānaminda duvidhena vadāmi sevitabbaṁpi asevitabbaṁpi. Upekkhaṁpāhaṁ Devānaminda duvidhena vadāmi sevitabbaṁpi asevitabbaṁpi.

360. “Somanassaṁpāhaṁ Devānaminda duvidhena vadāmi sevitabbaṁpi asevitabbaṁpī”ti iti kho panetaṁ vuttaṁ, kiñcetaṁ paṭicca vuttaṁ. Tattha yaṁ jaññā somanassaṁ “imaṁ kho me somanassaṁ sevato akusalā dhammā abhivaḍḍhanti, kusalā dhammā parihāyantī”ti, evarūpaṁ somanassaṁ na sevitabbaṁ. Tattha yaṁ jaññā somanassaṁ “imaṁ kho me somanassaṁ sevato akusalā dhammā parihāyanti, kusalā dhammā abhivaḍḍhantī”ti, evarūpaṁ somanassaṁ sevitabbaṁ. Tattha yaṁ ce savitakkaṁ savicāraṁ, yaṁ ce avitakkaṁ avicāraṁ, ye avitakke avicāre, te¹ paṇītatare. “Somanassaṁpāhaṁ Devānaminda duvidhena vadāmi sevitabbaṁpi asevitabbaṁpī”ti iti yaṁ taṁ vuttaṁ, idametaṁ paṭicca vuttaṁ.

p. 222 361. “Domanassaṁpāhaṁ Devānaminda duvidhena vadāmi sevitabbaṁpi asevitabbaṁpī”ti iti kho panetaṁ vuttaṁ, kiñcetaṁ paṭicca vuttaṁ. Tattha yaṁ jaññā domanassaṁ “imaṁ kho me domanassaṁ sevato akusalā dhammā abhivaḍḍhanti, kusalā dhammā parihāyantī”ti, evarūpaṁ domanassaṁ na sevitabbaṁ. Tattha yaṁ jaññā domanassaṁ “imaṁ kho me domanassaṁ sevato akusalā dhammā parihāyanti, kusalā dhammā abhivaḍḍhantī”ti, evarūpaṁ domanassaṁ sevitabbaṁ. Tattha yaṁ ce savitakkaṁ savicāraṁ, yaṁ ce avitakkaṁ avicāraṁ, ye avitakke avicāre, te paṇītatare. “Domanassaṁpāhaṁ Devānaminda duvidhena vadāmi sevitabbaṁpi asevitabbaṁpī”ti iti yaṁ taṁ vuttaṁ, idametaṁ paṭicca vuttaṁ.

362. “Upekkhaṁpāhaṁ Devānaminda duvidhena vadāmi sevitabbaṁpi asevitabbaṁpī”ti iti kho panetaṁ vuttaṁ, kiñcetaṁ paṭicca vuttaṁ. Tattha yaṁ jaññā upekkhaṁ “imaṁ kho me upekkhaṁ sevato akusalā dhammā abhivaḍḍhanti, kusalā dhammā parihāyantī”ti, evarūpā upekkhā na sevitabbā. Tattha yaṁ jaññā upekkhaṁ “imaṁ kho me upekkhaṁ sevato akusalā dhammā parihāyanti, kusalā dhammā abhivaḍḍhantī”ti, evarūpā upekkhā sevitabbā. Tattha yaṁ ce savitakkaṁ savicāraṁ, yaṁ ce avitakkaṁ avicāraṁ, ye avitakke avicāre, te paṇītatare. “Upekkhaṁpāhaṁ Devānaminda duvidhena vadāmi sevitabbaṁpi asevitabbaṁpī”ti iti yaṁ taṁ vuttaṁ, idametaṁ paṭicca vuttaṁ.

363. Evaṁ paṭipanno kho Devānaminda bhikkhu papañcasaññāsaṅkhānirodhasāruppagāminiṁ paṭipadaṁ paṭipanno hotīti. Itthaṁ Bhagavā Sakkassa Devānamindassa pañhaṁ puṭṭho byākāsi. Attamano Sakko Devānamindo Bhagavato bhāsitaṁ abhinandi anumodi “evametaṁ Bhagavā evametaṁ Sugata, tiṇṇā mettha kaṅkhā vigatā kathaṁkathā Bhagavato pañhaveyyākaraṇaṁ sutvā”ti.

Pātimokkhasaṁvara

p. 223 364. Itiha Sakko Devānamindo Bhagavato bhāsitaṁ abhinanditvā anumoditvā Bhagavantaṁ uttari pañhaṁ apucchi– “Kathaṁ paṭipanno pana mārisa bhikkhu pātimokkhasaṁvarāya paṭipanno hotī”ti. Kāyasamācāraṁpāhaṁ Devānaminda duvidhena vadāmi sevitabbaṁpi asevitabbaṁpi. Vacīsamācāraṁpāhaṁ Devānaminda duvidhena vadāmi sevitabbaṁpi asevitabbaṁpi. Pariyesanaṁpāhaṁ Devānaminda duvidhena vadāmi sevitabbaṁpi asevitabbaṁpi. “Kāyasamācāraṁpāhaṁ Devānaminda duvidhena vadāmi sevitabbaṁpi asevitabbaṁpī”ti iti kho panetaṁ vuttaṁ, kiñcetaṁ paṭicca vuttaṁ. Tattha yaṁ jaññā kāyasamācāraṁ “imaṁ kho me kāyasamācāraṁ sevato akusalā dhammā abhivaḍḍhanti, kusalā dhammā parihāyantī”ti, evarūpo kāyasamācāro na sevitabbo. Tattha yaṁ jaññā kāyasamācāraṁ “imaṁ kho me kāyasamācāraṁ sevato akusalā dhammā parihāyanti, kusalā dhammā abhivaḍḍhantī”ti, evarūpo kāyasamācāro sevitabbo. “Kāyasamācāraṁpāhaṁ Devānaminda duvidhena vadāmi sevitabbaṁpi asevitabbaṁpī”ti iti yaṁ taṁ vuttaṁ, idametaṁ paṭicca vuttaṁ. “Vacīsamācāraṁpāhaṁ Devānaminda duvidhena vadāmi sevitabbaṁpi asevitabbaṁpī”ti iti kho panetaṁ vuttaṁ, kiñcetaṁ paṭicca vuttaṁ. Tattha yaṁ jaññā vacīsamācāraṁ “imaṁ kho me vacīsamācāraṁ sevato akusalā dhammā abhivaḍḍhanti, kusalā dhammā parihāyantī”ti, evarūpo vacīsamācāro na sevitabbo. Tattha yaṁ jaññā vacīsamācāraṁ “imaṁ kho me vacīsamācāraṁ sevato akusalā dhammā parihāyanti, kusalā dhammā abhivaḍḍhantī”ti, evarūpo vacīsamācāro sevitabbo. “Vacīsamācāraṁpāhaṁ Devānaminda duvidhena vadāmi sevitabbaṁpi asevitabbaṁpī”ti iti yaṁ taṁ vuttaṁ, idametaṁ paṭicca vuttaṁ. “Pariyesanaṁpāhaṁ Devānaminda duvidhena vadāmi sevitabbaṁpi asevitabbaṁpī”ti iti kho panetaṁ vuttaṁ, kiñcetaṁ paṭicca vuttaṁ. Tattha yaṁ jaññā pariyesanaṁ “imaṁ kho me pariyesanaṁ sevato akusalā dhammā abhivaḍḍhanti, kusalā dhammā parihāyantī”ti, evarūpā pariyesanā na sevitabbā. Tattha yaṁ jaññā pariyesanaṁ “imaṁ kho me pariyesanaṁ sevato akusalā dhammā parihāyanti, kusalā dhammā abhivaḍḍhantī”ti. Evarūpā pariyesanā sevitabbā. “Pariyesanaṁpāhaṁ Devānaminda duvidhena vadāmi sevitabbaṁpi asevitabbaṁpī”ti iti yaṁ taṁ vuttaṁ, idametaṁ paṭicca vuttaṁ. Evaṁ paṭipanno kho Devānaminda bhikkhu pātimokkhasaṁvarāya paṭipanno hotīti. Itthaṁ Bhagavā Sakkassa Devānamindassa pañhaṁ puṭṭho byākāsi. Attamano Sakko Devānamindo Bhagavato bhāsitaṁ abhinandi anumodi “evametaṁ Bhagavā evametaṁ Sugata, tiṇṇā mettha kaṅkhā vigatā kathaṁkathā Bhagavato pañhaveyyākaraṇaṁ sutvā”ti.

Indrīyasaṁvara

p. 224 365. Itiha Sakko Devānamindo Bhagavato bhāsitaṁ abhinanditvā anumoditvā Bhagavantaṁ uttari pañhaṁ apucchi– “Kathaṁ paṭipanno pana mārisa bhikkhu indriyasaṁvarāya paṭipanno hotī”ti. Cakkhuviññeyyaṁ rūpaṁpāhaṁ Devānaminda duvidhena vadāmi sevitabbaṁpi asevitabbaṁpi. Sotaviññeyyaṁ saddaṁpāhaṁ Devānaminda duvidhena vadāmi sevitabbaṁpi asevitabbaṁpi. Ghānaviññeyyaṁ gandhaṁpāhaṁ Devānaminda duvidhena vadāmi sevitabbaṁpi asevitabbaṁpi. Jivhāviññeyyaṁ rasaṁpāhaṁ Devānaminda duvidhena vadāmi sevitabbaṁpi asevitabbaṁpi. Kāyaviññeyyaṁ phoṭṭhabbaṁpāhaṁ Devānaminda duvidhena vadāmi sevitabbaṁpi asevitabbaṁpi. Manoviññeyyaṁ dhammaṁpāhaṁ Devānaminda duvidhena vadāmi sevitabbaṁpi asevitabbaṁpīti. Evaṁ vutte Sakko Devānamindo Bhagavantaṁ etadavoca– “Imassa kho ahaṁ bhante Bhagavatā saṁkhittena bhāsitassa evaṁ vitthārena atthaṁ ājānāmi. Yathārūpaṁ bhante cakkhuviññeyyaṁ rūpaṁ sevato akusalā dhammā abhivaḍḍhanti, kusalā dhammā parihāyanti, evarūpaṁ cakkhuviññeyyaṁ rūpaṁ na sevitabbaṁ. Yathārūpañca kho bhante cakkhuviññeyyaṁ rūpaṁ sevato akusalā dhammā parihāyanti, kusalā dhammā abhivaḍḍhanti, evarūpaṁ cakkhuviññeyyaṁ rūpaṁ sevitabbaṁ. Yathārūpañca kho bhante sotaviññeyyaṁ saddaṁ sevato -pa- ghānaviññeyyaṁ gandhaṁ sevato. Jivhāviññeyyaṁ rasaṁ sevato. Kāyaviññeyyaṁ phoṭṭhabbaṁ sevato. Manoviññeyyaṁ dhammaṁ sevato akusalā dhammā abhivaḍḍhanti, kusalā dhammā parihāyanti, evarūpo manoviññeyyo dhammo na sevitabbo. Yathārūpañca kho bhante manoviññeyyaṁ dhammaṁ sevato akusalā dhammā parihāyanti, kusalā dhammā abhivaḍḍhanti, evarūpo manoviññeyyo dhammo sevitabbo. Imassa kho me bhante Bhagavatā saṁkhittena bhāsitassa evaṁ vitthārena atthaṁ ājānato tiṇṇā mettha kaṅkhā vigatā kathaṁkathā Bhagavato pañhaveyyākaraṇaṁ sutvā”ti.

p. 225 366. Itiha Sakko Devānamindo Bhagavato bhāsitaṁ abhinanditvā anumoditvā Bhagavantaṁ uttari pañhaṁ apucchi– “Sabbeva nu kho mārisa samaṇabrāhmaṇā ekantavādā ekantasīlā ekantachandā ekanta-ajjhosānā”ti. Na kho Devānaminda sabbe samaṇabrāhmaṇā ekantavādā ekantasīlā ekantachandā ekanta-ajjhosānāti. “Kasmā pana mārisa na sabbe samaṇabrāhmaṇā ekantavādā ekantasīlā ekantachandā ekanta-ajjhosānā”ti. Anekadhātu nānādhātu kho Devānaminda loko. Tasmiṁ anekadhātu nānādhātusmiṁ loke yaṁ yadeva sattā dhātuṁ abhinivisanti, taṁ tadeva thāmasā parāmāsā abhinivissa voharanti “idameva saccaṁ moghamaññan”ti. Tasmā na sabbe samaṇabrāhmaṇā ekantavādā ekantasīlā ekantachandā ekanta-ajjhosānāti. “Sabbeva nu kho mārisa samaṇabrāhmaṇā accantaniṭṭhā accantayogakkhemī accantabrahmacārī accantapariyosānā”ti. Na kho Devānaminda sabbe samaṇabrāhmaṇā accantaniṭṭhā accantayogakkhemī accantabrahmacārī accantapariyosānāti. “Kasmā pana mārisa na sabbe samaṇabrāhmaṇā accantaniṭṭhā accantayogakkhemī accantabrahmacārī accantapariyosānā”ti. Ye kho Devānaminda bhikkhū taṇhāsaṅkhayavimuttā, te accantaniṭṭhā accantayogakkhemī accantabrahmacārī accantapariyosānā. Tasmā na sabbe samaṇabrāhmaṇā accantaniṭṭhā accantayogakkhemī accantabrahmacārī accantapariyosānāti. Itthaṁ Bhagavā Sakkassa Devānamindassa pañhaṁ puṭṭho byākāsi. Attamano Sakko Devānamindo Bhagavato bhāsitaṁ abhinandi anumodi “evametaṁ Bhagavā evametaṁ Sugata, tiṇṇā mettha kaṅkhā vigatā kathaṁkathā Bhagavato pañhaveyyākaraṇaṁ sutvā”ti.

p. 226 367. Itiha Sakko Devānamindo Bhagavato bhāsitaṁ abhinanditvā anumoditvā Bhagavantaṁ etadavoca– “Ejā bhante rogo, ejā gaṇḍo, ejā sallaṁ, ejā imaṁ purisaṁ parikaḍḍhati tassa tasseva bhavassa abhinibbattiyā. Tasmā ayaṁ puriso uccāvacamāpajjati. Yesāhaṁ bhante pañhānaṁ ito bahiddhā aññesu samaṇabrāhmaṇesu okāsakammaṁpi nālatthaṁ, te me Bhagavatā byākatā. Dīgharattānusayihañca pana¹ me vicikicchākathaṁkathāsallaṁ, tañca Bhagavatā abbuḷhan”ti. Abhijānāsi no tvaṁ Devānaminda ime pañhe aññe samaṇabrāhmaṇe pucchitāti. Abhijānāmahaṁ bhante ime pañhe aññe samaṇabrāhmaṇe pucchitāti. Yathā kathaṁ pana te Devānaminda byākaṁsu, sace te agaru bhāsassūti. Na kho me bhante garu yatthassa Bhagavā nisinno Bhagavantarūpo vāti. Tena hi Devānaminda bhāsassūti. Yesvāhaṁ² bhante maññāmi samaṇabrāhmaṇā āraññikā pantasenāsanāti. Tyāhaṁ upasaṅkamitvā ime pañhe pucchāmi, te mayā puṭṭhā na sampāyanti, asampāyantā mamaṁyeva paṭipucchanti “ko nāmo āyasmā”ti. Tesāhaṁ puṭṭho byākaromi “ahaṁ kho mārisa Sakko Devānamindo”ti. Te mamaṁyeva uttari paṭipucchanti “kiṁ panāyasmā Devānaminda³ kammaṁ katvā imaṁ ṭhānaṁ patto”ti. Tesāhaṁ yathāsutaṁ yathāpariyattaṁ dhammaṁ desemi. Te tāvatakeneva attamanā honti “sakko ca no Devānamindo diṭṭho, yañca no apucchimhā, tañca no byākāsī”ti. Te aññadatthu mamaṁyeva sāvakā sampajjanti, na cāhaṁ tesaṁ. Ahaṁ kho pana bhante Bhagavato sāvako sotāpanno avinipātadhammo niyato sambodhiparāyaṇoti.

Somanassapaṭilābhakathā

p. 227 368. Abhijānāsi no tvaṁ Devānaminda ito pubbe evarūpaṁ vedapaṭilābhaṁ somanassapaṭilābhanti. Abhijānāmahaṁ bhante ito pubbe evarūpaṁ vedapaṭilābhaṁ somanassapaṭilābhanti. Yathā kathaṁ pana tvaṁ Devānaminda abhijānāsi ito pubbe evarūpaṁ vedapaṭilābhaṁ somanassapaṭilābhanti. Bhūtapubbaṁ bhante devāsurasaṅgāmo samupabyūḷho¹ ahosi. Tasmiṁ kho pana bhante saṅgāme devā jiniṁsu, asurā parājayiṁsu². Tassa mayhaṁ bhante taṁ saṅgāmaṁ abhivijinitvā vijitasaṅgāmassa etadahosi “yā ceva dāni dibbā ojā yā ca asurā ojā, ubhayametaṁ³ devā paribhuñjissantī”ti. So kho pana me bhante vedapaṭilābho somanassapaṭilābho sadaṇḍāvacaro sasatthāvacaro na nibbidāya na virāgāya na nirodhāya na upasamāya na abhiññāya na sambodhāya na nibbānāya saṁvattati. Yo kho pana me ayaṁ bhante Bhagavato dhammaṁ sutvā vedapaṭilābho somanassapaṭilābho, so adaṇḍāvacaro asatthāvacaro ekantanibbidāya virāgāya nirodhāya upasamāya abhiññāya sambodhāya nibbānāya saṁvattatīti.

369. Kiṁ pana tvaṁ Devānaminda atthavasaṁ sampassamāno evarūpaṁ vedapaṭilābhaṁ somanassapaṭilābhaṁ pavedesīti. Cha kho ahaṁ bhante atthavase sampassamāno evarūpaṁ vedapaṭilābhaṁ somanassapaṭilābhaṁ pavedemi. Idheva tiṭṭhamānassa, devabhūtassa me sato. Punarāyu ca me laddho, evaṁ jānāhi mārisa. Imaṁ kho ahaṁ bhante paṭhamaṁ atthavasaṁ sampassamāno evarūpaṁ vedapaṭilābhaṁ somanassapaṭilābhaṁ pavedemi. Cutāhaṁ diviyā kāyā, āyuṁ hitvā amānusaṁ. Amūḷho gabbhamessāmi, yattha me ramatī mano. Imaṁ kho ahaṁ bhante dutiyaṁ atthavasaṁ sampassamāno evarūpaṁ vedapaṭilābhaṁ somanassapaṭilābhaṁ pavedemi. Svāhaṁ amūḷhapaññassa¹, viharaṁ sāsane rato. Ñāyena viharissāmi, sampajāno paṭissato. Imaṁ kho ahaṁ bhante tatiyaṁ atthavasaṁ sampassamāno evarūpaṁ vedapaṭilābhaṁ somanassapaṭilābhaṁ pavedemi. Ñāyena me carato ca, sambodhi ce bhavissati. Aññātā viharissāmi, sveva anto bhavissati. Imaṁ kho ahaṁ bhante catutthaṁ atthavasaṁ sampassamāno evarūpaṁ vedapaṭilābhaṁ somanassapaṭilābhaṁ pavedemi. Cutāhaṁ mānusā kāyā, āyuṁ hitvāna mānusaṁ. Puna devo bhavissāmi, devalokamhi uttamo. Imaṁ kho ahaṁ bhante pañcamaṁ atthavasaṁ sampassamāno evarūpaṁ vedapaṭilābhaṁ somanassapaṭilābhaṁ pavedemi. Te² paṇītatarā devā, Akaniṭṭhā yasassino. Antime vattamānamhi, so nivāso bhavissati. Imaṁ kho ahaṁ bhante chaṭṭhaṁ atthavasaṁ sampassamāno evarūpaṁ vedapaṭilābhaṁ somanassapaṭilābhaṁ pavedemi. Ime kho ahaṁ bhante cha atthavase sampassamāno evarūpaṁ vedapaṭilābhaṁ somanassapaṭilābhaṁ pavedemi.

p. 229 370. Apariyositasaṅkappo, vicikiccho kathaṁkathī. Vicariṁ dīghamaddhānaṁ, anvesanto Tathāgataṁ. Yassu maññāmi samaṇe, pavivittavihārino. Sambuddhā iti maññāno, gacchāmi te upāsituṁ. Kathaṁ ārādhanā hoti, kathaṁ hoti virādhanā. Iti puṭṭhā na sampāyanti¹, magge paṭipadāsu ca. Tyassu yadā maṁ jānanti, Sakko devānamāgato. Tyassu mameva pucchanti, kiṁ katvā pāpuṇī idaṁ. Tesaṁ yathāsutaṁ dhammaṁ, desayāmi jane sutaṁ². Tena attamanā honti, diṭṭho no Vāsavoti ca. Yadā ca Buddhamaddakkhiṁ, vicikicchāvitāraṇaṁ. Somhi vītabhayo ajja, Sambuddhaṁ payirupāsiya³. Taṇhāsallassa hantāraṁ, Buddhaṁ appaṭipuggalaṁ. Ahaṁ vande mahāvīraṁ, Buddhamādiccabandhunaṁ. Yaṁ karomasi brahmuno, samaṁ devehi mārisa. Tadajja tuyhaṁ kassāma⁴, handa sāmaṁ karoma te. Tvameva asi⁵ Sambuddho, tuvaṁ Satthā Anuttaro. Sadevakasmiṁ lokasmiṁ, natthi te paṭipuggaloti.

371. Atha kho Sakko Devānamindo Pañcasikhaṁ gandhabbaputtaṁ āmantesi “bahūpakāro kho mesi tvaṁ tāta Pañcasikha, yaṁ tvaṁ Bhagavantaṁ paṭhamaṁ pasādesi, tayā tāta paṭhamaṁ pasāditaṁ pacchā mayaṁ taṁ Bhagavantaṁ dassanāya upasaṅkamimhā Arahantaṁ Sammāsambuddhaṁ. Pettike vā ṭhāne ṭhapayissāmi, gandhabbarājā bhavissasi, bhaddañca te Sūriyavacchasaṁ dammi, sā hi te abhipatthitā”ti. Atha kho Sakko Devānamindo pāṇinā pathaviṁ parāmasitvā tikkhattuṁ udānaṁ udānesi “namo tassa Bhagavato Arahato Sammāsambuddhassā”ti. Imasmiṁ ca pana veyyākaraṇasmiṁ bhaññamāne Sakkassa Devānamindassa virajaṁ vītamalaṁ dhammacakkhuṁ udapādi “yaṁ kiñci samudayadhammaṁ, sabbaṁ taṁ nirodhadhamman”ti, aññesañca asītiyā devatāsahassānaṁ. Iti ye Sakkena Devānamindena ajjhiṭṭhapañhā puṭṭhā, te Bhagavatā byākatā. Tasmā imassa veyyākaraṇassa Sakkapañhātveva adhivacananti. Sakkapañhasuttaṁ niṭṭhitaṁ aṭṭhamaṁ.