Poṭṭhapādasutta

Poṭṭhapādaparibbājakavatthu

p. 167 406. Evaṁ me sutaṁ–ekaṁ samayaṁ Bhagavā Sāvatthiyaṁ viharati Jetavane Anāthapiṇḍikassa ārāme. Tena kho pana samayena Poṭṭhapādo paribbājako samayappavādake tindukācīre ekasālake Mallikāya ārāme paṭivasati mahatiyā paribbājakaparisāya saddhiṁ tiṁsamattehi paribbājakasatehi. Atha kho Bhagavā pubbaṇhasamayaṁ nivāsetvā pattacīvaramādāya Sāvatthiṁ piṇḍāya pāvisi.

407. Atha kho Bhagavato etadahosi “atippago kho tāva Sāvatthiyaṁ piṇḍāya carituṁ, yaṁnūnāhaṁ yena samayappavādako tindukācīro ekasālako Mallikāya ārāmo, yena Poṭṭhapādo paribbājako tenupasaṅkameyyan”ti. Atha kho Bhagavā yena samayappavādako tindukācīro ekasālako Mallikāya ārāmo tenupasaṅkami.

408. Tena kho pana samayena Poṭṭhapādo paribbājako mahatiyā paribbājakaparisāya saddhiṁ nisinno hoti unnādiniyā uccāsaddamahāsaddāya anekavihitaṁ tiracchānakathaṁ kathentiyā. Seyyathidaṁ, rājakathaṁ corakathaṁ mahāmattakathaṁ senākathaṁ bhayakathaṁ yuddhakathaṁ annakathaṁ pānakathaṁ vatthakathaṁ sayanakathaṁ mālākathaṁ gandhakathaṁ ñātikathaṁ yānakathaṁ gāmakathaṁ nigamakathaṁ nagarakathaṁ janapadakathaṁ itthikathaṁ sūrakathaṁ visikhākathaṁ kumbhaṭṭhānakathaṁ pubbapetakathaṁ nānattakathaṁ lokakkhāyikaṁ samuddakkhāyikaṁ itibhavābhavakathaṁ iti vā.

409. Addasā kho Poṭṭhapādo paribbājako Bhagavantaṁ dūratova āgacchantaṁ, disvāna sakaṁ parisaṁ saṇṭhapesi “appasaddā bhonto hontu, mā bhonto saddamakattha, ayaṁ samaṇo Gotamo āgacchati, appasaddakāmo kho so āyasmā appasaddassa vaṇṇavādī, appeva nāma appasaddaṁ parisaṁ viditvā upasaṅkamitabbaṁ maññeyyā”ti. Evaṁ vutte te paribbājakā tuṇhī ahesuṁ.

p. 168 410. Atha kho Bhagavā yena Poṭṭhapādo paribbājako tenupasaṅkami. Atha kho Poṭṭhapādo paribbājako Bhagavantaṁ etadavoca “etu kho bhante Bhagavā, svāgataṁ bhante Bhagavato, cirassaṁ kho bhante Bhagavā imaṁ pariyāyamakāsi, yadidaṁ idhāgamanāya, nisīdatu bhante Bhagavā, idaṁ āsanaṁ paññattan”ti. Nisīdi Bhagavā paññatte āsane. Poṭṭhapādopi kho paribbājako aññataraṁ nīcaṁ āsanaṁ gahetvā ekamantaṁ nisīdi. Ekamantaṁ nisinnaṁ kho Poṭṭhapādaṁ paribbājakaṁ Bhagavā etadavoca “kāya nuttha¹ Poṭṭhapāda etarahi kathāya sannisinnā, kā ca pana vo antarākathā vippakatā”ti.

Abhisaññānirodhakathā

411. Evaṁ vutte Poṭṭhapādo paribbājako Bhagavantaṁ etadavoca “tiṭṭhatesā bhante kathā, yāya mayaṁ etarahi kathāya sannisinnā, nesā bhante kathā Bhagavato dullabhā bhavissati pacchāpi savanāya, purimāni bhante divasāni purimatarāni, nānātitthiyānaṁ samaṇabrāhmaṇānaṁ kotūhalasālāya sannisinnānaṁ sannipatitānaṁ abhisaññānirodhe kathā udapādi ‘kathaṁ nu kho bho abhisaññānirodho hotī’ti. Tatrekacce evamāhaṁsu ‘ahetū appaccayā purisassa saññā uppajjantipi nirujjhantipi. Yasmiṁ samaye uppajjanti, saññī tasmiṁ samaye hoti. Yasmiṁ samaye nirujjhanti, asaññī tasmiṁ samaye hotī’ti. Ittheke abhisaññānirodhaṁ paññapenti. Tamañño evamāha ‘na kho pana metaṁ² bho evaṁ bhavissati, saññā hi bho purisassa attā, sā ca kho upetipi apetipi. Yasmiṁ samaye upeti, saññī tasmiṁ samaye hoti. Yasmiṁ samaye apeti, asaññī tasmiṁ samaye hotī’ti. Ittheke abhisaññānirodhaṁ paññapenti. Tamañño evamāha ‘na kho pana metaṁ bho evaṁ bhavissati, santi hi bho samaṇabrāhmaṇā mahiddhikā mahānubhāvā, te imassa purisassa saññaṁ upakaḍḍhantipi apakaḍḍhantipi. Yasmiṁ samaye upakaḍḍhanti, saññī tasmiṁ samaye hoti. Yasmiṁ samaye apakaḍḍhanti, asaññī tasmiṁ samaye hotī’ti. Ittheke abhisaññānirodhaṁ paññapenti. Tamañño evamāha ‘na kho pana metaṁ bho evaṁ bhavissati, santi hi bho devatā mahiddhikā mahānubhāvā, tā imassa purisassa saññaṁ upakaḍḍhantipi apakaḍḍhantipi. Yasmiṁ samaye upakaḍḍhanti, saññī tasmiṁ samaye hoti. Yasmiṁ samaye apakaḍḍhanti, asaññī tasmiṁ samaye hotī’ti. Ittheke abhisaññānirodhaṁ paññapenti. Tassa mayhaṁ bhante Bhagavantaṁyeva ārabbha sati udapādi ‘aho nūna Bhagavā aho nūna Sugato, yo imesaṁ dhammānaṁ sukusalo’ti. Bhagavā bhante kusalo Bhagavā pakataññū abhisaññānirodhassa, kathaṁ nu kho bhante abhisaññānirodho hotī”ti.

Sahetukasaññuppādanirodhakathā

p. 169 412. Tatra Poṭṭhapāda ye te samaṇabrāhmaṇā evamāhaṁsu “ahetū appaccayā purisassa saññā uppajjantipi nirujjhantipī”ti, āditova tesaṁ aparaddhaṁ. Taṁ kissa hetu, sahetū hi Poṭṭhapāda sappaccayā purisassa saññā uppajjantipi nirujjhantipi. Sikkhā ekā saññā uppajjati, sikkhā ekā saññā nirujjhati.

413. Kā ca sikkhāti Bhagavā avoca. Idha Poṭṭhapāda Tathāgato loke uppajjati Arahaṁ Sammāsambuddho -pa-. (Yathā Sāmaññaphale, evaṁ vitthāretabbaṁ.) Evaṁ kho Poṭṭhapāda bhikkhu sīlasampanno hoti -pa- tassime pañcanīvaraṇe pahīne attani samanupassato pāmojjaṁ jāyati, pamuditassa pīti jāyati, pītimanassa kāyo passambhati, passaddhakāyo sukhaṁ vedeti, sukhino cittaṁ samādhiyati, so vivicceva kāmehi vivicca akusalehi dhammehi savitakkaṁ savicāraṁ vivekajaṁ pītisukhaṁ paṭhamaṁ jhānaṁ upasampajja viharati, tassa yā purimā kāmasaññā, sā nirujjhati. Vivekajapītisukhasukhumasaccasaññā tasmiṁ samaye hoti, vivekajapītisukhasukhumasaccasaññīyeva tasmiṁ samaye hoti. Evampi sikkhā ekā saññā uppajjati, sikkhā ekā saññā nirujjhati. Ayaṁ sikkhāti Bhagavā avoca. Puna caparaṁ Poṭṭhapāda bhikkhu vitakkavicārānaṁ vūpasamā ajjhattaṁ sampasādanaṁ cetaso ekodibhāvaṁ avitakkaṁ avicāraṁ samādhijaṁ pītisukhaṁ dutiyaṁ jhānaṁ upasampajja viharati. Tassa yā purimā vivekajapītisukhasukhumasaccasaññā, sā nirujjhati. Samādhijapītisukhasukhumasaccasaññā tasmiṁ samaye hoti, samādhijapītisukhasukhumasaccasaññīyeva tasmiṁ samaye hoti. Evampi sikkhā ekā saññā uppajjati, sikkhā ekā saññā nirujjhati. Ayampi sikkhāti Bhagavā avoca. Puna caparaṁ Poṭṭhapāda bhikkhu pītiyā ca virāgā upekkhako ca viharati sato ca sampajāno, sukhañca kāyena paṭisaṁvedeti, yaṁ taṁ ariyā ācikkhanti “upekkhako satimā sukhavihārī”ti, tatiyaṁ jhānaṁ upasampajja viharati. Tassa yā purimā samādhijapītisukhasukhumasaccasaññā, sā nirujjhati. Upekkhāsukhasukhumasaccasaññā tasmiṁ samaye hoti, upekkhāsukhasukhumasaccasaññīyeva tasmiṁ samaye hoti. Evampi sikkhā ekā saññā uppajjati, sikkhā ekā saññā nirujjhati. Ayampi sikkhāti Bhagavā avoca. Puna caparaṁ Poṭṭhapāda bhikkhu sukhassa ca pahānā dukkhassa ca pahānā pubbeva somanassadomanassānaṁ atthaṅgamā adukkhamasukhaṁ upekkhāsatipārisuddhiṁ catutthaṁ jhānaṁ upasampajja viharati. Tassa yā purimā upekkhāsukhasukhumasaccasaññā, sā nirujjhati. Adukkhamasukhasukhumasaccasaññā tasmiṁ samaye hoti, adukkhamasukhasukhumasaccasaññīyeva tasmiṁ samaye hoti. Evampi sikkhā ekā saññā uppajjati, sikkhā ekā saññā nirujjhati. Ayampi sikkhāti Bhagavā avoca. Puna caparaṁ Poṭṭhapāda bhikkhu sabbaso rūpasaññānaṁ samatikkamā paṭighasaññānaṁ atthaṅgamā nānattasaññānaṁ amanasikārā “ananto ākāso”ti ākāsānañcāyatanaṁ upasampajja viharati. Tassa yā purimā rūpasaññā¹, sā nirujjhati. Ākāsānañcāyatanasukhumasaccasaññā tasmiṁ samaye hoti, ākāsānañcāyatanasukhumasaccasaññīyeva tasmiṁ samaye hoti. Evampi sikkhā ekā saññā uppajjati, sikkhā ekā saññā nirujjhati. Ayampi sikkhāti Bhagavā avoca. Puna caparaṁ Poṭṭhapāda bhikkhu sabbaso ākāsānañcāyatanaṁ samatikkamma “anantaṁ viññāṇan”ti viññāṇañcāyatanaṁ upasampajja viharati, tassa yā purimā ākāsānañcāyatanasukhumasaccasaññā, sā nirujjhati. Viññāṇañcāyatanasukhumasaccasaññā tasmiṁ samaye hoti, viññāṇañcāyatanasukhumasaccasaññīyeva tasmiṁ samaye hoti. Evampi sikkhā ekā saññā uppajjati, sikkhā ekā saññā nirujjhati. Ayampi sikkhāti Bhagavā avoca. Puna caparaṁ Poṭṭhapāda bhikkhu sabbaso viññāṇañcāyatanaṁ samatikkamma “natthi kiñcī”ti ākiñcaññāyatanaṁ upasampajja viharati. Tassa yā purimā viññāṇañcāyatanasukhumasaccasaññā, sā nirujjhati. Ākiñcaññāyatanasukhumasaccasaññā tasmiṁ samaye hoti, ākiñcaññāyatanasukhumasaccasaññīyeva tasmiṁ samaye hoti. Evampi sikkhā ekā saññā uppajjati, sikkhā ekā saññā nirujjhati. Ayampi sikkhāti Bhagavā avoca.

p. 171 414. Yato kho Poṭṭhapāda bhikkhu idha sakasaññī hoti, so tato amutra tato amutra anupubbena saññaggaṁ phusati, tassa saññagge ṭhitassa evaṁ hoti “cetayamānassa me pāpiyo, acetayamānassa me seyyo. Ahañceva kho pana ceteyyaṁ, abhisaṅkhareyyaṁ, imā ca me saññā nirujjheyyuṁ, aññā ca oḷārikā saññā uppajjeyyuṁ, yaṁnūnāhaṁ na ceva ceteyyaṁ, na ca abhisaṅkhareyyan”ti. So na ceva cetehi, na ca abhisaṅkharoti. Tassa acetayato anabhisaṅkharoto tā ceva saññā nirujjhanti, aññā ca oḷārikā saññā na uppajjanti, so nirodhaṁ phusati. Evaṁ kho Poṭṭhapāda anupubbābhisaññānirodhasampajānasamāpatti hoti. Taṁ kiṁ maññasi Poṭṭhapāda, api nu te ito pubbe evarūpā anupubbābhisaññānirodhasampajānasamāpatti sutapubbāti. No hetaṁ bhante, evaṁ kho ahaṁ bhante Bhagavato bhāsitaṁ ājānāmi “yato kho Poṭṭhapāda bhikkhu idha sakasaññī hoti, so tato amutra tato amutra anupubbena saññaggaṁ phusati, tassa saññaggeṭhitassa evaṁ hoti ‘cetayamānassa me pāpiyo, acetayamānassa me seyyo, ahañceva kho pana ceteyyaṁ, abhisaṅkhareyyaṁ, imā ca me saññā nirujjheyyuṁ, aññā ca oḷārikā saññā uppajjeyyuṁ, yaṁnūnāhaṁ na ceva ceteyyaṁ, na ca abhisaṅkhareyyan’ti. So na ceva ceteti, na cābhisaṅkharoti, tassa acetayato anabhisaṅkharoto tā ceva saññā nirujjhanti, aññā ca oḷārikā saññā na uppajjanti, so nirodhaṁ phusati. Evaṁ kho Poṭṭhapāda anupubbābhisaññānirodhasampajānasamāpatti hotī”ti. Evaṁ Poṭṭhapādāti.

p. 172 415. Ekaññeva nu kho bhante Bhagavā saññaggaṁ paññapeti, udāhu puthūpi saññagge paññapetīti. Ekampi kho ahaṁ Poṭṭhapāda saññaggaṁ paññapemi, puthūpi saññagge paññapemīti. Yathā kathaṁ pana bhante Bhagavā ekampi saññaggaṁ paññapeti, puthūpi saññagge paññapetīti. Yathā yathā kho Poṭṭhapāda nirodhaṁ phusati, tathā tathāhaṁ saññaggaṁ paññapemi. Evaṁ kho ahaṁ Poṭṭhapāda ekampi saññaggaṁ paññapemi, puthūpi saññagge paññapemīti.

416. Saññā nu kho bhante paṭhamaṁ uppajjati, pacchā ñāṇaṁ, udāhu ñāṇaṁ paṭhamaṁ uppajjati, pacchā saññā, udāhu saññā ca ñāṇañca apubbaṁ acarimaṁ uppajjantīti. Saññā kho Poṭṭhapāda paṭhamaṁ uppajjati, pacchā ñāṇaṁ, saññuppādā ca pana ñāṇuppādo hoti. So evaṁ pajānāti “idappaccayā kira me ñāṇaṁ udapādī”ti, iminā kho etaṁ Poṭṭhapāda pariyāyena veditabbaṁ “yathā saññā paṭhamaṁ uppajjati, pacchā ñāṇaṁ, saññuppādā ca pana ñāṇuppādo hotī”ti.

Saññā-attakathā

417. Saññā nu kho bhante purisassa attā, udāhu aññā saññā añño attāti. Kaṁ pana tvaṁ Poṭṭhapāda attānaṁ paccesīti. Oḷārikaṁ kho ahaṁ bhante attānaṁ paccemi rūpiṁ cātumahābhūtikaṁ kabaḷīkārāhārabhakkhanti¹. Oḷāriko ca hi te Poṭṭhapāda attā abhavissa rūpī cātumahābhūtiko kabaḷīkārāhārabhakkho, evaṁ santaṁ kho te Poṭṭhapāda aññāva saññā abhavissa añño attāti. Tadamināpetaṁ Poṭṭhapāda pariyāyena veditabbaṁ yathā aññāva saññā bhavissati añño attā. Tiṭṭhateva sāyaṁ¹ Poṭṭhapāda oḷāriko attā rupī cātumahābhūtiko kabaḷīkārāhārabhakkho, atha imassa purisassa aññā ca saññā uppajjanti, aññā ca saññā nirujjhanti. Iminā kho etaṁ Poṭṭhapāda pariyāyena veditabbaṁ “yathā aññāva saññā bhavissati añño attā”ti.

p. 173 418. Manomayaṁ kho ahaṁ bhante attānaṁ paccemi “sabbaṅgapaccaṅgiṁ ahīnindriyan”ti. Manomayo ca hi te Poṭṭhapāda attā abhavissa sabbaṅgapaccaṅgī ahīnindriyo, evaṁ santampi kho te Poṭṭhapāda aññāva saññā bhavissati añño attā. Tadamināpetaṁ Poṭṭhapāda pariyāyena veditabbaṁ yathā aññāva saññā bhavissati añño attā. Tiṭṭhateva sāyaṁ Poṭṭhapāda manomayo attā sabbaṅgapaccaṅgī ahīnindriyo, atha imassa purisassa aññā ca saññā uppajjanti, aññā ca saññā nirujjhanti. Imināpi kho etaṁ Poṭṭhapāda pariyāyena veditabbaṁ “yathā aññāva saññā bhavissati añño attā”ti.

419. Arūpiṁ kho ahaṁ bhante attānaṁ paccemi saññāmayanti. Arūpī ca hi te Poṭṭhapāda attā abhavissa saññāmayo, evaṁ santampi kho te Poṭṭhapāda aññāva saññā bhavissati añño attā. Tadamināpetaṁ Poṭṭhapāda pariyāyena veditabbaṁ yathā aññāva saññā bhavissati añño attā. Tiṭṭhateva sāyaṁ Poṭṭhapāda arūpī attā saññāmayo, atha imassa purisassa aññā ca saññā uppajjanti, aññā ca saññā nirujjhanti. Imināpi kho etaṁ Poṭṭhapāda pariyāyena veditabbaṁ “yathā aññāva saññā bhavissati añño attā”ti.

420. Sakkā panetaṁ bhante mayā ñātuṁ “saññā purisassa attā”ti vā, “aññāva saññā añño attā”ti vāti. Dujjānaṁ kho etaṁ² Poṭṭhapāda tayā aññadiṭṭhikena aññakhantikena aññarucikena aññatrāyogena aññatrācariyakena “saññā purisassa attā”ti vā, “aññāva saññā añño attā”ti vāti. Sacetaṁ bhante mayā dujjānaṁ aññadiṭṭhikena aññakhantikena aññarucikena aññatrāyogena aññatrācariyakena “saññā purisassa attā”ti vā, “aññāva saññā añño attā”ti vā. Kiṁ pana bhante sassato loko, idameva saccaṁ moghamaññanti. Abyākataṁ kho etaṁ Poṭṭhapāda mayā “sassato loko, idameva saccaṁ moghamaññan”ti. Kiṁ pana bhante asassato loko, idameva saccaṁ moghamaññanti. Etampi kho Poṭṭhapāda mayā abyākataṁ “asassato loko, idameva saccaṁ moghamaññan”ti. Kiṁ pana bhante antavā loko -pa- anantavā loko. Taṁ jīvaṁ taṁ sarīraṁ. Aññaṁ jīvaṁ aññaṁ sarīraṁ. Hoti tathāgato paraṁ maraṇā. Na hoti tathāgato paraṁ maraṇā. Hoti ca na ca hoti tathāgato paraṁ maraṇā. Neva hoti na na hoti tathāgato paraṁ maraṇā, idameva saccaṁ moghamaññanti. Etampi kho Poṭṭhapāda mayā abyākataṁ “neva hoti na na hoti tathāgato paraṁ maraṇā, idameva saccaṁ moghamaññan”ti. Kasmā panetaṁ bhante Bhagavatā abyākatanti. Na hetaṁ Poṭṭhapāda atthasaṁhitaṁ na dhammasaṁhitaṁ nādibrahmacariyakaṁ, na nibbidāya na virāgāya na nirodhāya na upasamāya na abhiññāya na sambodhāya na nibbānāya saṁvattati, tasmā etaṁ mayā abyākatanti. Kiṁ pana bhante Bhagavatā byākatanti. Idaṁ dukkhanti kho Poṭṭhapāda mayā byākataṁ. Ayaṁ dukkhasamudayoti kho Poṭṭhapāda mayā byākataṁ. Ayaṁ dukkhanirodhoti kho Poṭṭhapāda mayā byākataṁ. Ayaṁ dukkhanirodhagāminī paṭipadāti kho Poṭṭhapāda mayā byākatanti. Kasmā panetaṁ bhante Bhagavatā byākatanti. Etaṁ hi Poṭṭhapāda atthasaṁhitaṁ, etaṁ dhammasaṁhitaṁ, etaṁ ādibrahmacariyakaṁ, etaṁ nibbidāya virāgāya nirodhāya upasamāya abhiññāya sambodhāya nibbānāya saṁvattati, tasmā etaṁ mayā byākatanti. Evametaṁ Bhagavā, evametaṁ Sugata, yassadāni bhante Bhagavā kālaṁ maññatīti. Atha kho Bhagavā uṭṭhāyāsanā pakkāmi.

p. 175 421. Atha kho te paribbājakā acirapakkantassa Bhagavato Poṭṭhapādaṁ paribbājakaṁ samantato vācā¹ sannitodakena sañjhabbharimakaṁsu “evameva panāyaṁ bhavaṁ Poṭṭhapādo yaññadeva samaṇo Gotamo bhāsati, taṁ tadevassa abbhanumodati ‘evametaṁ Bhagavā evametaṁ Sugatā’ti. Na kho pana mayaṁ kiñci² samaṇassa Gotamassa ekaṁsikaṁ dhammaṁ desitaṁ ājānāma ‘sassato loko’ti vā, ‘asassato loko’ti vā, ‘antavā loko’ti vā, ‘anantavā loko’ti vā, ‘taṁ jīvaṁ taṁ sarīran’ti vā, ‘aññaṁ jīvaṁ aññaṁ sarīran’ti vā, ‘hoti tathāgato paraṁ maraṇā’ti vā, ‘na hoti tathāgato paraṁ maraṇā’ti vā, ‘hoti ca na ca hoti tathāgato paraṁ maraṇā’ti vā, ‘neva hoti na na hoti tathāgato paraṁ maraṇā’ti vā”ti. Evaṁ vutte Poṭṭhapādo paribbājako te paribbājake etadavoca “ahampi kho bho na kiñci samaṇassa Gotamassa ekaṁsikaṁ dhammaṁ desitaṁ ājānāmi ‘sassato loko’ti vā, ‘asassato loko’ti vā -pa- ‘neva hoti na na hoti tathāgato paraṁ maraṇā’ti vā, api ca samaṇo Gotamo bhūtaṁ tacchaṁ tathaṁ paṭipadaṁ paññapeti dhammaṭṭhitataṁ dhammaniyāmataṁ, bhūtaṁ kho pana tacchaṁ tathaṁ paṭipadaṁ paññapentassa dhammaṭṭhitataṁ dhammaniyāmataṁ, kathaṁ hi nāma mādiso viññū samaṇassa Gotamassa subhāsitaṁ subhāsitato nābbhānumodeyyā”ti.

Cittahatthisāriputtapoṭṭhapādavatthu

422. Atha kho dvīhatīhassa accayena Citto ca Hatthisāriputto Poṭṭhapādo ca paribbājako yena Bhagavā tenupasaṅkamiṁsu, upasaṅkamitvā Citto Hatthisāriputto Bhagavantaṁ abhivādetvā ekamantaṁ nisīdi. Poṭṭhapādo pana paribbājako Bhagavatā saddhiṁ sammodi, sammodanīyaṁ kathaṁ sāraṇīyaṁ vītisāretvā ekamantaṁ nisīdi, ekamantaṁ nisinno kho Poṭṭhapādo paribbājako Bhagavantaṁ etadavoca–tadā maṁ bhante te paribbājakā acirapakkantassa Bhagavato samantato vācāsannitodakena sañjhabbharimakaṁsu “evameva panāyaṁ bhavaṁ Poṭṭhapādo yaññadeva samaṇo Gotamo bhāsati, taṁ tadevassa abbhanumodati ‘evametaṁ Bhagavā evametaṁ Sugatā’ti. Na kho pana mayaṁ kiñci samaṇassa Gotamassa ekaṁsikaṁ dhammaṁ desitaṁ ājānāma ‘sassato loko’ti vā, ‘asassato loko’ti vā, ‘antavā loko’ti vā, ‘anantavā loko’ti vā, ‘taṁ jīvaṁ taṁ sarīran’ti vā, ‘aññaṁ jīvaṁ aññaṁ sarīran’ti vā, ‘hoti tathāgato paraṁ maraṇā’ti vā, ‘na hoti tathāgato paraṁ maraṇā’ti vā, ‘hoti ca na ca hoti tathāgato paraṁ maraṇā’ti vā, ‘neva hoti na na hoti tathāgato paraṁ maraṇā’ti vā”ti. Evaṁ vuttāhaṁ bhante te paribbājake etadavocaṁ “ahampi kho bho na kiñci samaṇassa Gotamassa ekaṁsikaṁ dhammaṁ desitaṁ ājānāmi ‘sassato loko’ti vā, ‘asassato loko’ti vā -pa- ‘neva hoti na na hoti tathāgato paraṁ maraṇā’ti vā, api ca samaṇo Gotamo bhūtaṁ tacchaṁ tathaṁ paṭipadaṁ paññapeti dhammaṭṭhitataṁ dhammaniyāmataṁ, bhūtaṁ kho pana tacchaṁ tathaṁ paṭipadaṁ paññapentassa dhammaṭṭhitataṁ dhammaniyāmataṁ, kathaṁ hi nāma mādiso viññū samaṇassa Gotamassa subhāsitaṁ subhāsitato nābbhanumodeyyā”ti.

p. 176 423. Sabbeva kho ete Poṭṭhapāda paribbājakā andhā acakkhukā, tvaṁyeva nesaṁ eko cakkhumā. Ekaṁsikāpi hi kho Poṭṭhapāda mayā dhammā desitā paññattā, anekaṁsikāpi hi kho Poṭṭhapāda mayā dhammā desitā paññattā. Katame ca te Poṭṭhapāda mayā anekaṁsikā dhammā desitā paññattā. Sassato lokoti¹ kho Poṭṭhapāda mayā anekaṁsiko dhammo desito paññatto, asassato lokoti¹ kho Poṭṭhapāda mayā anekaṁsiko dhammo desito paññatto, antavā lokoti¹ kho Poṭṭhapāda -pa- anantavā lokoti¹ kho Poṭṭhapāda. Taṁ jīvaṁ taṁ sarīranti kho Poṭṭhapāda. Aññaṁ jīvaṁ aññaṁ sarīranti kho Poṭṭhapāda. Hoti tathāgato paraṁ maraṇāti kho Poṭṭhapāda. Na hoti tathāgato paraṁ maraṇāti kho Poṭṭhapāda. Hoti ca na ca hoti tathāgato paraṁ maraṇāti kho Poṭṭhapāda. Neva hoti na na hoti tathāgato paraṁ maraṇāti kho Poṭṭhapāda mayā anekaṁsiko dhammo desito paññatto. Kasmā ca te Poṭṭhapāda mayā anekaṁsikā dhammā desitā paññattā. Nahete Poṭṭhapāda atthasaṁhitā na dhammasaṁhitā na ādibrahmacariyakā na nibbidāya na virāgāya na nirodhāya na upasamāya na abhiññāya na sambodhāya na nibbānāya saṁvattanti. Tasmā te mayā anekaṁsikā dhammā desitā paññattā.

Ekaṁsikadhammā

p. 177 424. Katame ca te Poṭṭhapāda mayā ekaṁsikā dhammā desitā paññattā. Idaṁ dukkhanti kho Poṭṭhapāda mayā ekaṁsiko dhammo desito paññatto, ayaṁ dukkhasamudayoti kho Poṭṭhapāda mayā ekaṁsiko dhammo desito paññatto, ayaṁ dukkhanirodhoti kho Poṭṭhapāda mayā ekaṁsiko dhammo desito paññatto, ayaṁ dukkhanirodhagāminī paṭipadāti kho Poṭṭhapāda mayā ekaṁsiko dhammo desito paññatto. Kasmā ca te Poṭṭhapāda mayā ekaṁsikā dhammā desitā paññattā. Ete hi Poṭṭhapāda atthasaṁhitā ete dhammasaṁhitā ete ādibrahmacariyakā ete nibbidāya virāgāya nirodhāya upasamāya abhiññāya sambodhāya nibbānāya saṁvattanti. Tasmā te mayā ekaṁsikā dhammā desitā paññattā.

425. Santi Poṭṭhapāda eke samaṇabrāhmaṇā evaṁvādino evaṁdiṭṭhino “ekantasukhī attā hoti arogo paraṁ maraṇā”ti. Tyāhaṁ upasaṅkamitvā evaṁ vadāmi “saccaṁ kira tumhe āyasmanto evaṁvādino evaṁdiṭṭhino ekantasukhī attā hoti arogo paraṁ maraṇā”ti. Te ce me evaṁ puṭṭhā “āmā”ti paṭijānanti. Tyāhaṁ evaṁ vadāmi “api pana tumhe āyasmanto ekantasukhaṁ lokaṁ jānaṁ passaṁ viharathā”ti, iti puṭṭhā “no”ti vadanti. Tyāhaṁ evaṁ vadāmi “api pana tumhe āyasmanto ekaṁ vā rattiṁ ekaṁ vā divasaṁ upaḍḍhaṁ vā rattiṁ upaḍḍhaṁ vā divasaṁ ekantasukhiṁ attānaṁ sañjānāthā”ti¹, iti puṭṭhā “no”ti vadanti. Tyāhaṁ evaṁ vadāmi “api pana tumhe āyasmanto jānātha ayaṁ maggo ayaṁ paṭipadā ekantasukhassa lokassa sacchikiriyāyā”ti, iti puṭṭhā “no”ti vadanti. Tyāhaṁ evaṁ vadāmi “api pana tumhe āyasmanto yā tā devatā ekantasukhaṁ lokaṁ upapannā, tāsaṁ bhāsamānānaṁ saddaṁ suṇātha, suppaṭipannāttha mārisā ujuppaṭipannāttha mārisā ekantasukhassa lokassa sacchikiriyāya, mayampi hi mārisā evaṁpaṭipannā ekantasukhaṁ lokaṁ upapannā”ti, iti puṭṭhā “no”ti vadanti. Taṁ kiṁ maññasi Poṭṭhapāda “nanu evaṁ sante tesaṁ samaṇabrāhmaṇānaṁ appāṭihīrakataṁ bhāsitaṁ sampajjatī”ti. Addhā kho bhante evaṁ sante tesaṁ samaṇabrāhmaṇānaṁ appāṭihīrakataṁ bhāsitaṁ sampajjatīti.

p. 178 426. Seyyathāpi Poṭṭhapāda puriso evaṁ vadeyya “ahaṁ yā imasmiṁ janapade janapadakalyāṇī, taṁ icchāmi taṁ kāmemī”ti. Tamenaṁ evaṁ vadeyyuṁ “ambho purisa yaṁ tvaṁ Janapadakalyāṇiṁ icchasi kāmesi, jānāsi taṁ janapadakalyāṇiṁ khattiyī vā brāhmaṇī vā vessī vā suddī vā”ti, iti puṭṭho “no”ti vadeyya. Tamenaṁ evaṁ vadeyyuṁ “ambho purisa yaṁ tvaṁ janapadakalyāṇiṁ icchasi kāmesi, janāsi taṁ Janapadakalyāṇiṁ evaṁnāmā evaṁgottāti vā, dīghā vā rassā vā majjhimā vā kāḷī vā sāmā vā maṅguracchavī vāti, amukasmiṁ gāme vā nigame vā nagare vā”ti, iti puṭṭho “no”ti vadeyya. Tamenaṁ evaṁ vadeyyuṁ “ambho purisa yaṁ tvaṁ na jānāsi na passati, taṁ tvaṁ icchasi kāmesī”ti, iti puṭṭho “āmā”ti vadeyya. Taṁ kiṁ maññasi Poṭṭhapāda “nanu evaṁ sante tassa purisassa appāṭihīrakataṁ bhāsitaṁ sampajjatī”ti. Addhā kho bhante evaṁ sante tassa purisassa appāṭihīrakataṁ bhāsitaṁ sampajjatīti. Evameva kho Poṭṭhapāda ye te samaṇabrāhmaṇā evaṁvādino evaṁdiṭṭhino “ekantasukhī attā hoti arogo paraṁ maraṇā”ti. Tyāhaṁ upasaṅkamitvā evaṁ vadāmi “saccaṁ kira tumhe āyasmanto evaṁvādino evaṁdiṭṭhino ekantasukhī attā hoti arogo paraṁ maraṇā”ti. Te ce me evaṁ puṭṭhā “āmā”ti paṭijānanti. Tyāhaṁ evaṁ vadāmi “api pana tumhe āyasmanto ekantasukhaṁ lokaṁ jānaṁ passaṁ viharathā”ti, iti puṭṭhā “no”ti vadanti. Tyāhaṁ evaṁ vadāmi “api pana tumhe āyasmanto ekaṁ vā rattiṁ ekaṁ vā divasaṁ upaḍḍhaṁ vā rattiṁ upaḍḍhaṁ vā divasaṁ ekantasukhiṁ attānaṁ sañjānāthā”ti, iti puṭṭhā “no”ti vadanti. Tyāhaṁ evaṁ vadāmi “api pana tumhe āyasmanto jānātha ayaṁ maggo ayaṁ paṭipadā ekantasukhassa lokassa sacchikiriyāyā”ti, iti puṭṭhā “no”ti vadanti. Tyāhaṁ evaṁ vadāmi “api pana tumhe āyasmanto yā tā devatā ekantasukhaṁ lokaṁ upapannā, tāsaṁ bhāsamānānaṁ saddaṁ suṇātha, suppaṭipannāttha mārisā ujuppaṭipannāttha mārisā ekantasukhassa lokassa sacchikiriyāya, mayampi hi mārisā evaṁpaṭipannā ekantasukhaṁ lokaṁ upapannā”ti, iti puṭṭhā “no”ti vadanti. Taṁ kiṁ maññasi Poṭṭhapāda “nanu evaṁ sante tesaṁ samaṇabrāhmaṇānaṁ appāṭihīrakataṁ bhāsitaṁ sampajjatī”ti. Addhā kho bhante evaṁ sante tesaṁ samaṇabrāhmaṇānaṁ appāṭihīrakataṁ bhāsitaṁ sampajjatīti.

p. 179 427. Seyyathāpi Poṭṭhapāda puriso cātumahāpathe nisseṇiṁ kareyya pāsādassa ārohaṇāya. Tamenaṁ evaṁ vadeyyuṁ “ambho purisa yassa tvaṁ¹ pāsādassa ārohaṇāya nisseṇiṁ karosi, jānāsi taṁ pāsādaṁ puratthimāya vā disāya dakkhiṇāya vā disāya pacchimāya vā disāya uttarāya vā disāya ucco vā nīco vā majjhimo vā”ti, iti puṭṭho “no”ti vadeyya. Tamenaṁ evaṁ vadeyyuṁ “ambho purisa yaṁ tvaṁ na jānāsi na passati, tassa tvaṁ pāsādassa ārohaṇāya nisseṇiṁ karosī”ti, iti puṭṭho “āmā”ti vadeyya. Taṁ kiṁ maññasi Poṭṭhapāda “nanu evaṁ sante tassa purisassa appāṭihīrakataṁ bhāsitaṁ sampajjatī”ti. Addhā kho bhante evaṁ sante tassa purisassa appāṭihīrakataṁ bhāsitaṁ sampajjatīti. Evameva kho Poṭṭhapāda ye te samaṇabrāhmaṇā evaṁvādino evaṁdiṭṭhino “ekantasukhī attā hoti arogo paraṁ maraṇā”ti. Tyāhaṁ upasaṅkamitvā evaṁ vadāmi “saccaṁ kira tumhe āyasmānto evaṁvādino evaṁdiṭṭhino ekantasukhī attā hoti arogo paraṁ maraṇā”ti. Te ce me evaṁ puṭṭhā “āmā”ti paṭijānanti. Tyāhaṁ evaṁ vadāmi “api pana tumhe āyasmanto ekantasukhaṁ lokaṁ jānaṁ passaṁ viharathā”ti, iti puṭṭhā “no”ti vadanti. Tyāhaṁ evaṁ vadāmi “api pana tumhe āyasmanto ekaṁ vā rattiṁ ekaṁ vā divasaṁ upaḍḍhaṁ vā rattiṁ upaḍḍhaṁ vā divasaṁ ekantasukhiṁ attānaṁ sañjānāthā”ti, iti puṭṭhā “no”ti vadanti. Tyāhaṁ evaṁ vadāmi “api pana tumhe āyasmanto jānātha ayaṁ maggo ayaṁ paṭipadā ekantasukhassa lokassa sacchikiriyāyā”ti, iti puṭṭhā “no”ti vadanti. Tyāhaṁ evaṁ vadāmi “api pana tumhe āyasmanto yā tā devatā ekantasukhaṁ lokaṁ upapannā, tāsaṁ devatānaṁ bhāsamānānaṁ saddaṁ suṇātha, suppaṭipannāttha mārisā ujuppaṭipannāttha mārisā ekantasukhassa lokassa sacchikiriyāya, mayampi hi mārisā evaṁ paṭipannā ekantasukhaṁ lokaṁ upapannā”ti, iti puṭṭhā “no”ti vadanti. Taṁ kiṁ maññasi Poṭṭhapāda “nanu evaṁ sante tesaṁ samaṇabrāhmaṇānaṁ appāṭihīrakataṁ bhāsitaṁ sampajjatī”ti. Addhā kho bhante evaṁ sante tesaṁ samaṇabrāhmaṇānaṁ appāṭihīrakataṁ bhāsitaṁ sampajjatīti.

Tayo attapaṭilābha

p. 180 428. Tayo kho me Poṭṭhapāda attapaṭilābhā oḷāriko attapaṭilābho, manomayo attapaṭilābho, arūpo attapaṭilābho. Katamo ca Poṭṭhapāda oḷāriko attapaṭilābho. Rūpī cātumahābhūtiko kabaḷīkārāhārabhakkho¹, ayaṁ oḷāriko attapaṭilābho. Katamo manomayo attapaṭilābho. Rūpī manomayo sabbaṅgapaccaṅgī ahīnindriyo, ayaṁ manomayo attapaṭilābho. Katamo arūpo attapaṭilābho. Arūpī saññāmayo, ayaṁ arūpo attapaṭilābho.

p. 181 429. Oḷārikassapi kho ahaṁ Poṭṭhapāda attapaṭilābhassa pahānāya dhammaṁ desemi “yathāpaṭipannānaṁ vo saṁkilesikā dhammā pahīyissanti, vodāniyā dhammā abhivaḍḍhissanti, paññāpāripūriṁ vepullattañca diṭṭheva dhamme sayaṁ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharissathā”ti. Siyā kho pana te Poṭṭhapāda evamassa “saṁkilesikā dhammā pahīyissanti, vodāniyā dhammā abhivaḍḍhissanti, paññāpāripūriṁ vepullattañca diṭṭheva dhamme sayaṁ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharissati, dukkho ca kho vihāro”ti. Na kho panetaṁ Poṭṭhapāda evaṁ daṭṭhabbaṁ. Saṁkilesikā ceva dhammā pahīyissanti, vodāniyā ca dhammā abhivaḍḍhissanti, paññāpāripūriṁ vepullattañca diṭṭheva dhamme sayaṁ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharissati, pāmujjañceva bhavissati pīti ca passaddhi ca sati ca sampajaññañca sukho ca vihāro.

430. Manomayassapi kho ahaṁ Poṭṭhapāda attapaṭilābhassa pahānāya dhammaṁ desemi “yathāpaṭipannānaṁ vo saṁkilesikā dhammā pahīyissanti, vodāniyā dhammā abhivaḍḍhissanti, paññāpāripūriṁ vepullattañca diṭṭheva dhamme sayaṁ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharissathā”ti. Siyā kho pana te Poṭṭhapāda evamassa “saṁkilesikā dhammā pahīyissanti, vodāniyā dhammā abhivaḍḍhissanti, paññāpāripūriṁ vepullattañca diṭṭheva dhamme sayaṁ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharissati, dukkho ca kho vihāro”ti. Na kho panetaṁ Poṭṭhapāda evaṁ daṭṭhabbaṁ. Saṁkilesikā ceva dhammā pahīyissanti, vodāniyā ca dhammā abhivaḍḍhissanti, paññāpāripūriṁ vepullattañca diṭṭheva dhamme sayaṁ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharissati, pāmujjañceva bhavissati pīti ca passaddhi ca sati ca sampajaññañca sukho ca vihāro.

431. Arūpassapi kho ahaṁ Poṭṭhapāda attapaṭilābhassa pahānāya dhammaṁ desemi “yathāpaṭipannānaṁ vo saṁkilesikā dhammā pahīyissanti, vodāniyā dhammā abhivaḍḍhissanti, paññāpāripūriṁ vepullattañca diṭṭheva dhamme sayaṁ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharissathā”ti. Siyā kho pana te Poṭṭhapāda evamassa “saṁkilesikā dhammā pahīyissanti, vodāniyā dhammā abhivaḍḍhissanti, paññāpāripūriṁ vepullattañca diṭṭheva dhamme sayaṁ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharissati, dukkho ca kho vihāro”ti. Na kho panetaṁ Poṭṭhapāda evaṁ daṭṭhabbaṁ. Saṁkilesikā ceva dhammā pahīyissanti, vodāniyā ca dhammā abhivaḍḍhissanti, paññāpāripūriṁ vepullattañca diṭṭheva dhamme sayaṁ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharissati, pāmujjañceva bhavissati pīti ca passaddhi ca sati ca sampajaññañca sukho ca vihāro.

p. 182 432. Pare ce Poṭṭhapāda amhe evaṁ puccheyyuṁ “katamo pana so āvuso oḷāriko attapaṭilābho, yassa tumhe pahānāya dhammaṁ desetha, yathāpaṭipannānaṁ vo saṁkilesikā dhammā pahīyissanti, vodāniyā dhammā abhivaḍḍhissanti, paññāparipūriṁ vepullattañca diṭṭheva dhamme sayaṁ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharissathā”ti. Tesaṁ mayaṁ evaṁ puṭṭhā evaṁ byākareyyāma “ayaṁ vā so āvuso oḷāriko attapaṭilābho, yassa mayaṁ pahānāya dhammaṁ desema, yathāpaṭipannānaṁ vo saṁkilesikā dhammā pahīyissanti, vodāniyā dhammā abhivaḍḍhissanti, paññāpāripūriṁ vepullattañca diṭṭheva dhamme sayaṁ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharissathā”ti.

433. Pare ce Poṭṭhapāda amhe evaṁ puccheyyuṁ “katamo pana so āvuso manomayo attapaṭilābho, yassa tumhe pahānāya dhammaṁ desetha, yathāpaṭipannānaṁ vo saṁkilesikā dhammā pahīyissanti, vodāniyā dhammā abhivaḍḍhissanti, paññāpāripūriṁ vepullattañca diṭṭheva dhamme sayaṁ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharissathā”ti. Tesaṁ mayaṁ evaṁ puṭṭhā evaṁ byākareyyāma “ayaṁ vā so āvuso manomayo attapaṭilābho yassa mayaṁ pahānāya dhammaṁ desema, yathāpaṭipannānaṁ vo saṁkilesikā dhammā pahīyissanti, vodāniyā dhammā abhivaḍḍhissanti, paññāpāripūriṁ vepullattañca diṭṭheva dhamme sayaṁ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharissathā”ti.

434. Pare ce Poṭṭhapāda amhe evaṁ puccheyyuṁ “katamo pana so āvuso arūpo attapaṭilābho, yassa tumhe pahānāya dhammaṁ desetha, yathāpaṭipannānaṁ vo saṁkilesikā dhammā pahīyissanti, vodāniyā dhammā abhivaḍḍhissanti, paññāpāripūriṁ vepullattañca diṭṭheva dhamme sayaṁ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharissathā”ti. Tesaṁ mayaṁ evaṁ puṭṭhā evaṁ byākareyyāma “ayaṁ vā so āvuso arūpo attapaṭilābho yassa mayaṁ pahānāya dhammaṁ desema, yathāpaṭipannānaṁ vo saṁkilesikā dhammā pahīyissanti, vodāniyā dhammā abhivaḍḍhissanti, paññāpāripūriṁ vepullattañca diṭṭheva dhamme sayaṁ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharissathā”ti. Taṁ kiṁ maññasi Poṭṭhapāda “nanu evaṁ sante sappāṭihīrakataṁ bhāsitaṁ sampajjatī”ti. Addhā kho bhante evaṁ sante sappāṭihīrakataṁ bhāsitaṁ sampajjatīti.

p. 183 435. Seyyathāpi Poṭṭhapāda puriso nisseṇiṁ kareyya pāsādassa ārohaṇāya tasseva pāsādassa heṭṭhā. Tamenaṁ evaṁ vadeyyuṁ “ambho purisa yassa tvaṁ pāsādassa ārohaṇāya nisseṇiṁ karosi, jānāsi taṁ pāsādaṁ puratthimāya vā disāya dakkhiṇāya vā disāya pacchimāya vā disāya uttarāya vā disāya ucco vā nīco vā majjhimo vā”ti. So evaṁ vadeyya “ayaṁ vā so āvuso pāsādo, yassāhaṁ ārohaṇāya nisseṇiṁ karomi tasseva pāsādassa heṭṭhā”ti. Taṁ kiṁ maññasi Poṭṭhapāda “nanu evaṁ sante tassa purisassa sappāṭihīrakataṁ bhāsitaṁ sampajjatī”ti. Addhā kho bhante evaṁ sante tassa purisassa sappāṭihīrakataṁ bhāsitaṁ sampajjatīti.

436. Evameva kho Poṭṭhapāda pare ce amhe evaṁ puccheyyuṁ “katamo pana so āvuso oḷāriko attapaṭilābho -pa-. Katamo pana so āvuso manomayo attapaṭilābho -pa-. Katamo pana so āvuso arūpo attapaṭilābho, yassa tumhe pahānāya dhammaṁ desetha, yathāpaṭipannānaṁ vo saṁkilesikā dhammā pahīyissanti, vodāniyā dhammā abhivaḍḍhissanti, paññāpāripūriṁ vepullattañca diṭṭheva dhamme sayaṁ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharissathā”ti. Tesaṁ mayaṁ evaṁ puṭṭhā evaṁ byākareyyāma “ayaṁ vā so āvuso arūpo attapaṭilābho, yassa mayaṁ pahānāya dhammaṁ desema, yathāpaṭipannānaṁ vo saṁkilesikā dhammā pahīyissanti, vodāniyā dhammā abhivaḍḍhissanti, paññāpāripūriṁ vepullattañca diṭṭheva dhamme sayaṁ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharissathā”ti. Taṁ kiṁ maññasi Poṭṭhapāda “nanu evaṁ sante sappāṭihīrakataṁ bhāsitaṁ sampajjatī”ti. Addhā kho bhante evaṁ sante sappāṭihīrakataṁ bhāsitaṁ sampajjatīti.

p. 184 437. Evaṁ vutte Citto hatthisāriputto Bhagavantaṁ etadavoca “yasmiṁ bhante samaye oḷāriko attapaṭilābho hoti, moghassa tasmiṁ samaye manomayo attapaṭilābho hoti, mogho arūpo attapaṭilābho hoti, oḷāriko vāssa attapaṭilābho tasmiṁ samaye sacco hoti. Yasmiṁ bhante samaye manomayo attapaṭilābho hoti, moghassa tasmiṁ samaye oḷāriko attapaṭilābho hoti, mogho arūpo attapaṭilābho hoti, manomayo vāssa attapaṭilābho tasmiṁ samaye sacco hoti. Yasmiṁ bhante samaye arūpo attapaṭilābho hoti, moghassa tasmiṁ samaye oḷāriko attapaṭilābho hoti, mogho manomayo attapaṭilābho hoti, arūpo vāssa attapaṭilābho tasmiṁ samaye sacco hotī”ti. Yasmiṁ Citta samaye oḷāriko attapaṭilābho hoti, neva tasmiṁ samaye manomayo attapaṭilābhoti saṅkhaṁ gacchati, na arūpo attapaṭilābhoti saṅkhaṁ gacchati, oḷāriko attapaṭilābhotveva tasmiṁ samaye saṅkhaṁ gacchati. Yasmiṁ citta samaye manomayo attapaṭilābho hoti, neva tasmiṁ samaye oḷāriko attapaṭilābhoti saṅkhaṁ gacchati, na arūpo attapaṭilābhoti saṅkhaṁ gacchati, manomayo attapaṭilābhotveva tasmiṁ samaye saṅkhaṁ gacchati. Yasmiṁ citta samaye arūpo attapaṭilābho hoti, neva tasmiṁ samaye oḷāriko attapaṭilābhoti saṅkhaṁ gacchati, na manomayo attapaṭilābhoti saṅkhaṁ gacchati, arūpo attapaṭilābhotveva tasmiṁ samaye saṅkhaṁ gacchati.

438. Sace taṁ Citta evaṁ puccheyyuṁ “ahosi tvaṁ atītamaddhānaṁ, na tvaṁ nāhosi, bhavissasi tvaṁ anāgatamaddhānaṁ, na tvaṁ na bhavissasi, atthi tvaṁ etarahi, na tvaṁ natthī”ti, evaṁ puṭṭho tvaṁ citta kinti byākareyyāsīti. Sace maṁ bhante evaṁ puccheyyuṁ “ahosi tvaṁ atītamaddhānaṁ, na tvaṁ na ahosi, bhavissasi tvaṁ anāgatamaddhānaṁ, na tvaṁ na bhavissasi, atthi tvaṁ etarahi, na tvaṁ natthī”ti. Evaṁ puṭṭho ahaṁ bhante evaṁ byākareyyaṁ “ahosāhaṁ atītamaddhānaṁ, nāhaṁ na ahosiṁ, bhavissāmahaṁ anāgatamaddhānaṁ, nāhaṁ na bhavissāmi, atthāhaṁ etarahi, nāhaṁ natthī”ti. Evaṁ puṭṭho ahaṁ bhante evaṁ byākareyyanti. Sace pana taṁ Citte evaṁ puccheyyuṁ “yo te ahosi atīto attapaṭilābho, sova¹ te attapaṭilābho sacco, mogho anāgato, mogho paccuppanno. Yo² te bhavissati anāgato attapaṭilābho, sova te attapaṭilābho sacco, mogho atīto, mogho paccuppanno. Yo² te etarahi paccuppanno attapaṭilābho, sova³ te attapaṭilābho sacco, mogho atīto, mogho anāgato”ti. Evaṁ puṭṭho tvaṁ citta kinti byākareyyāsīti. Sace pana maṁ bhante evaṁ puccheyyuṁ “yo te ahosi atīto attapaṭilābho, sova te attapaṭilābho sacco, mogho anāgato, mogho paccuppanno. Yo te bhavissati anāgato attapaṭilābho, sova te attapaṭilābho sacco, mogho atīto, mogho paccuppanno. Yo te etarahi paccuppanno attapaṭilābho, sova te attapaṭilābho sacco, mogho atīto, mogho anāgato”ti. Evaṁ puṭṭho ahaṁ bhante evaṁ byākareyyaṁ “yo me ahosi atīto attapaṭilābho, sova me attapaṭilābho tasmiṁ samaye sacco ahosi, mogho anāgato, mogho paccuppanno. Yo me bhavissati anāgato attapaṭilābho, sova me attapaṭilābho tasmiṁ samaye sacco bhavissati, mogho atīto, mogho paccuppanno. Yo me etarahi paccuppanno attapaṭilābho, sova me attapaṭilābho sacco, mogho atīto, mogho anāgato”ti. Evaṁ puṭṭho ahaṁ bhante evaṁ byākareyyanti.

p. 186 439. Evameva kho Citta yasmiṁ samaye oḷāriko attapaṭilābho hoti, neva tasmiṁ samaye manomayo attapaṭilābhoti saṅkhaṁ gacchati, na arūpo attapaṭilābhoti saṅkhaṁ gacchati, oḷāriko attapaṭilābhotveva tasmiṁ samaye saṅkhaṁ gacchati. Yasmiṁ citta samaye manomayo attapaṭilābho hoti -pa-. Yasmiṁ citta samaye arūpo attapaṭilābho hoti, neva tasmiṁ samaye oḷāriko attapaṭilābhoti saṅkhaṁ gacchati, na manomayo attapaṭilābhoti saṅkhaṁ gacchati, arūpo attapaṭilābhotveva tasmiṁ samaye saṅkhaṁ gacchati.

440. Seyyathāpi Citta gavā khīraṁ, khīramhā dadhi, dadhimhā navanītaṁ, navanītamhā sappi, sappimhā sappimaṇḍo. Yasmiṁ samaye khīraṁ hoti, neva tasmiṁ samaye dadhīti saṅkhaṁ gacchati, na navanītanti saṅkhaṁ gacchati, na sappīti saṅkhaṁ gacchati, na sappimaṇḍoti saṅkhaṁ gacchati, khīraṁtveva tasmiṁ samaye saṅkhaṁ gacchati. Yasmiṁ samaye dadhi hoti -pa- navanītaṁ hoti. Sappi hoti. Sappimaṇḍo hoti, neva tasmiṁ samaye khīranti saṅkhaṁ gacchati, na dadhīti saṅkhaṁ gacchati, na navanītanti saṅkhaṁ gacchati, na sappīti saṅkhaṁ gacchati, sappimaṇḍotveva tasmiṁ samaye saṅkhaṁ gacchati. Evameva kho citta yasmiṁ samaye oḷāriko attapaṭilābho hoti -pa-. Yasmiṁ citta samaye manomayo attapaṭilābho hoti -pa-. Yasmiṁ citta samaye arūpo attapaṭilābho hoti, neva tasmiṁ samaye oḷāriko attapaṭilābhoti saṅkhaṁ gacchati, na manomayo attapaṭilābhoti saṅkhaṁ gacchati, arūpo attapaṭilābhotveva tasmiṁ samaye saṅkhaṁ gacchati. Imā kho citta lokasamaññā lokaniruttiyo lokavohārā lokapaññattiyo, yāhi Tathāgato voharati aparāmasanti.

441. Evaṁ vutte Poṭṭhapādo paribbājako Bhagavantaṁ etadavoca “abhikkantaṁ bhante abhikkantaṁ bhante, seyyathāpi bhante nikkujjitaṁ vā ukkujjeyya, paṭicchannaṁ vā vivareyya, mūḷhassa vā maggaṁ ācikkheyya, andhakāre vā telapajjotaṁ dhāreyya ‘cakkhumanto rūpāni dakkhantī’ti, evamevaṁ Bhagavatā anekapariyāyena dhammo pakāsito, esāhaṁ bhante Bhagavantaṁ saraṇaṁ gacchāmi dhammañca bhikkhusaṁghañca, upāsakaṁ maṁ Bhagavā dhāretu ajjatagge pāṇupetaṁ saraṇaṁ gatan”ti.

Cittahatthisāriputta-upasampadā

p. 187 442. Citto pana Hatthisāriputto Bhagavantaṁ etadavoca “abhikkantaṁ bhante abhikkantaṁ bhante, seyyathāpi bhante nikkujjitaṁ vā ukkujjeyya, paṭicchannaṁ vā vivareyya, mūḷhassa vā maggaṁ ācikkheyya, andhakāre vā telapajjotaṁ dhāreyya ‘cakkhumanto rūpāni dakkhantī’ti, evamevaṁ Bhagavatā anekapariyāyena dhammo pakāsito, esāhaṁ bhante Bhagavantaṁ saraṇaṁ gacchāmi dhammañca bhikkhusaṁghañca, labheyyāhaṁ bhante Bhagavato santike pabbajjaṁ labheyyaṁ upasampadan”ti.

443. Alattha kho Citto Hatthisāriputto Bhagavato santike pabbajjaṁ alattha upasampadaṁ. Acirūpasampanno kho panāyasmā Citto Hatthisāriputto eko vūpakaṭṭho appamatto ātāpī pahitatto viharanto na cirasseva yassatthāya kulaputtā sammadeva agārasmā anagāriyaṁ pabbajanti, tadanuttaraṁ brahmacariyapariyosānaṁ diṭṭheva dhamme sayaṁ abhiññā sacchikatvā upasampajja vihāsi, “khīṇā jāti, vusitaṁ brahmacariyaṁ, kataṁ karaṇīyaṁ, nāparaṁ itthattāyā”ti abbhaññāsi. Aññataro kho panāyasmā Citto Hatthisāriputto arahataṁ ahosīti. Poṭṭhapādasuttaṁ niṭṭhitaṁ navamaṁ.