Ambaṭṭhasutta

p. 82 254. Evaṁ me sutaṁ–ekaṁ samayaṁ Bhagavā Kosalesu cārikaṁ caramāno mahatā bhikkhusaṁghena saddhiṁ pañcamattehi bhikkhusatehi yena Icchānaṅgalaṁ nāma Kosalānaṁ brāhmaṇagāmo tadavasari, tatra sudaṁ Bhagavā Icchānaṅgale viharati Icchānaṅgalavanasaṇḍe.

Pokkharasātivatthu

255. Tena kho pana samayena brāhmaṇo Pokkharasāti¹ Ukkaṭṭhaṁ ajjhāvasati sattussadaṁ satiṇakaṭṭhodakaṁ sadhaññaṁ rājabhoggaṁ raññā Pasenadinā Kosalena dinnaṁ rājadāyaṁ brahmadeyyaṁ. Assosi kho brāhmaṇo Pokkharasāti “samaṇo khalu bho Gotamo Sakyaputto Sakyakulā pabbajito Kosalesu cārikaṁ caramāno mahatā bhikkhusaṁghena saddhiṁ pañcamattehi bhikkhusatehi Icchānaṅgalaṁ anuppatto Icchānaṅgale viharati Icchānaṅgalavanasaṇḍe, taṁ kho pana Bhavantaṁ Gotamaṁ evaṁ kalyāṇo kittisaddo abbhuggato ‘itipi so Bhagavā Arahaṁ Sammāsambuddho Vijjācaraṇasampanno Sugato Lokavidū Anuttaro purisadammasārathi Satthā devamanussānaṁ Buddho Bhagavā’², so imaṁ lokaṁ sadevakaṁ samārakaṁ sabrahmakaṁ sassamaṇabrāhmaṇiṁ pajaṁ sadevamanussaṁ sayaṁ abhiññā sacchikatvā pavedeti, so dhammaṁ deseti ādikalyāṇaṁ majjhekalyāṇaṁ pariyosānakalyāṇaṁ, sātthaṁ sabyañjanaṁ kevalaparipuṇṇaṁ parisuddhaṁ brahmacariyaṁ pakāseti, sādhu kho pana tathārūpānaṁ arahataṁ dassanaṁ hotī”ti.

Ambaṭṭhamāṇava

256. Tena kho pana samayena brāhmaṇassa Pokkharasātissa Ambaṭṭho nāma māṇavo antevāsī hoti ajjhāyako mantadharo tiṇṇaṁ vedānaṁ³ pāragū sanighaṇḍukeṭubhānaṁ sākkharappabhedānaṁ itihāsapañcamānaṁ padako veyyākaraṇo lokāyatamahāpurisalakkhaṇesu anavayo anuññātapaṭiññāto sake ācariyake tevijjake pāvacane “yamahaṁ jānāmi, taṁ tvaṁ jānāsi. Yaṁ tvaṁ jānāsi, tamahaṁ jānāmī”ti.

p. 83 257. Atha kho brāhmaṇo Pokkharasāti Ambaṭṭhaṁ māṇavaṁ āmantesi “ayaṁ tāta Ambaṭṭha samaṇo Gotamo Sakyaputto Sakyakulā pabbajito Kosalesu cārikaṁ caramāno mahatā bhikkhusaṁghena saddhiṁ pañcamattehi bhikkhusatehi Icchānaṅgalaṁ anuppatto Icchānaṅgale viharati Icchānaṅgalavanasaṇḍe, taṁ kho pana bhavantaṁ Gotamaṁ evaṁ kalyāṇo kittisaddo abbhuggato ‘itipi so Bhagavā Arahaṁ Sammāsambuddho Vijjācaraṇasampanno Sugato Lokavidū Anuttaro purisadammasārathi Satthā devamanussānaṁ Buddho Bhagavā’, so imaṁ lokaṁ sadevakaṁ samārakaṁ sabrahmakaṁ sassamaṇabrāhmaṇiṁ pajaṁ sadevamanussaṁ sayaṁ abhiññā sacchikatvā pavedeti, so dhammaṁ deseti ādikalyāṇaṁ majjhekalyāṇaṁ pariyosānakalyāṇaṁ, sātthaṁ sabyañjanaṁ kevalaparipuṇṇaṁ parisuddhaṁ brahmacariyaṁ pakāseti, sādhu kho pana tathārūpānaṁ Arahataṁ dassanaṁ hotī”ti. Ehi tvaṁ tāta Ambaṭṭha yena samaṇo Gotamo tenupasaṅkama, upasaṅkamitvā samaṇaṁ Gotamaṁ jānāhi, yadi vā taṁ bhavantaṁ Gotamaṁ tathāsantaṁyeva saddo abbhuggato, yadi vā no tathā. Yadi vā so bhavaṁ Gotamo tādiso, yadi vā na tādiso, tathā mayaṁ taṁ bhavantaṁ Gotamaṁ vedissāmā”ti.

258. Yathā kathaṁ panāhaṁ bho taṁ bhavantaṁ Gotamaṁ jānissāmi, “yadi vā taṁ bhavantaṁ Gotamaṁ tathāsantaṁyeva saddo abbhuggato, yadi vā no tathā. Yadi vā so bhavaṁ Gotamo tādiso, yadi vā na tādiso”ti. Āgatāni kho tāta Ambaṭṭha amhākaṁ mantesu dvattiṁsa mahāpurisalakkhaṇāni, yehi samannāgatassa mahāpurisassa dveyeva gatiyo bhavanti anaññā. Sace agāraṁ ajjhāvasati, rājā hoti cakkavattī dhammiko dhammarājā cāturanto vijitāvī janapadatthāvariyappatto sattaratanasamannāgato. Tassimāni satta ratanāni bhavanti. Seyyathidaṁ, cakkaratanaṁ, hatthiratanaṁ, assaratanaṁ, maṇiratanaṁ, itthiratanaṁ, gahapatiratanaṁ, pariṇāyakaratanameva sattamaṁ. Parosahassaṁ kho panassa puttā bhavanti sūrā vīraṅgarūpā parasenappamaddanā. So imaṁ pathaviṁ sāgarapariyantaṁ adaṇḍena asatthena dhammena abhivijiya ajjhāvasati. Sace kho pana agārasmā anagāriyaṁ pabbajati, Arahaṁ hoti Sammāsambuddho loke vivaṭṭacchado. Ahaṁ kho pana tāta Ambaṭṭha mantānaṁ dātā, tvaṁ mantānaṁ paṭiggahetāti.

p. 84 259. “Evaṁ bho”ti kho Ambaṭṭho māṇavo brāhmaṇassa Pokkharasātissa paṭissutvā uṭṭhāyāsanā brāhmaṇaṁ Pokkharasātiṁ abhivādetvā padakkhiṇaṁ katvā vaḷavārathamāruyha sambahulehi māṇavakehi saddhiṁ yena Icchānaṅgalavanasaṇḍo tena Pāyāsi, yāvatikā yānassa bhūmi yānena gantvā yānā paccorohitvā pattikova ārāmaṁ pāvisi. Tena kho pana samayena sambahulā bhikkhū abbhokāse caṅkamanti. Atha kho Ambaṭṭho māṇavo yena te bhikkhū tenupasaṅkami, upasaṅkamitvā te bhikkhū etadavoca “kahaṁ nu kho bho etarahi so bhavaṁ Gotamo viharati, taṁ hi mayaṁ bhavantaṁ Gotamaṁ dassanāya idhūpasaṅkantā”ti.

260. Atha kho tesaṁ bhikkhūnaṁ etadahosi “ayaṁ kho Ambaṭṭho māṇavo abhiññātakolañño ceva abhiññātassa ca brāhmaṇassa Pokkharasātissa antevāsī, agaru kho pana Bhagavato evarūpehi kulaputtehi saddhiṁ kathāsallāpo hotī”ti. Te Ambaṭṭhaṁ māṇavaṁ etadavocuṁ “eso Ambaṭṭha vihāro saṁvutadvāro, tena appasaddo upasaṅkamitvā ataramāno āḷindaṁ pavisitvā ukkāsitvā aggaḷaṁ ākoṭehi, vivarissati te Bhagavā dvāran”ti.

261. Atha kho Ambaṭṭho māṇavo yena so vihāro saṁvutadvāro, tena appasaddo upasaṅkamitvā ataramāno āḷindaṁ pavisitvā ukkāsitvā aggaḷaṁ ākoṭesi, vivari Bhagavā dvāraṁ. Pāvisi Ambaṭṭho māṇavo. Māṇavakāpi pavisitvā Bhagavatā saddhiṁ sammodiṁsu, sammodanīyaṁ kathaṁ sāraṇīyaṁ vītisāretvā ekamantaṁ nisīdiṁsu. Ambaṭṭho pana māṇavo caṅkamantopi nisinnena Bhagavatā kañci kañci¹ kathaṁ sāraṇīyaṁ vītisāreti, ṭhitopi nisinnena Bhagavatā kiñci kiñci kathaṁ sāraṇīyaṁ vītisāreti.

p. 85 262. Atha kho Bhagavā Ambaṭṭhaṁ māṇavaṁ etadavoca “evaṁ nu te Ambaṭṭha brāhmaṇehi vuddhehi mahallakehi ācariyapācariyehi saddhiṁ kathāsallāpo hoti, yathayidaṁ caraṁ tiṭṭhaṁ nisinnena mayā kiñci kiñci kathaṁ sāraṇīyaṁ vītisāretī”ti.

Paṭhama-ibbhavāda

263. Nohidaṁ bho Gotama. Gacchanto vā hi bho Gotama gacchantena brāhmaṇo brāhmaṇena saddhiṁ sallapitumarahati, ṭhito vā hi bho Gotama ṭhitena brāhmaṇo brāhmaṇena saddhiṁ sallapitumarahati, nisinno vā hi bho Gotama nisinnena brāhmaṇo brāhmaṇena saddhiṁ sallapitumarahati, sayāno vā hi bho Gotama sayānena brāhmaṇo brāhmaṇena saddhiṁ sallapitumarahati, ye ca kho te bho Gotama muṇḍakā samaṇakā ibbhā kaṇhā¹ bandhupādāpaccā, tehipi me saddhiṁ evaṁ kathāsallāpo hoti, yathariva bhotā Gotamenāti. Atthikavato kho pana te Ambaṭṭha idhāgamanaṁ ahosi, yāyeva kho panatthāya āgaccheyyātha², tameva atthaṁ sādhukaṁ manasi kareyyātha³, avusitavāyeva kho pana bho ayaṁ Ambaṭṭho māṇavo vusitamānī kimaññatra avusitattāti.

264. Atha kho Ambaṭṭho māṇavo Bhagavatā avusitavādena vuccamāno kupito anattamano Bhagavantaṁyeva khuṁsento Bhagavantaṁyeva vambhento Bhagavantaṁyeva upavadamāno “samaṇo ca me bho Gotamo pāpito bhavissatī”ti Bhagavantaṁ etadavoca “caṇḍā bho Gotama Sakyajāti, pharusā bho Gotama Sakyajāti, lahusā bho Gotama Sakyajāti, bhassā bho Gotama Sakyajāti, ibbhā santā ibbhā samānā na brāhmaṇe sakkaronti, na brāhmaṇe garuṁ karonti⁴, na brāhmaṇe mānenti, na brāhmaṇe pūjenti, na brāhmaṇe apacāyanti. Tayidaṁ bho Gotama nacchannaṁ, tayidaṁ nappatirūpaṁ, yadime Sakyā ibbhā santā ibbhā samānā na brāhmaṇe sakkaronti, na brāhmaṇe garuṁ karonti, na brāhmaṇe mānenti, na brāhmaṇe pūjenti, na brāhmaṇe apacāyantīti. Itiha Ambaṭṭho māṇavo idaṁ paṭhamaṁ Sakyesu ibbhavādaṁ nipātesi.

Dutiya-ibbhavāda

p. 86 265. Kiṁ pana te Ambaṭṭha Sakyā aparaddhunti. Ekamidāhaṁ bho Gotama samayaṁ ācariyassa brāhmaṇassa Pokkharasātissa kenacideva karaṇīyena Kapilavatthuṁ agamāsiṁ, yena Sakyānaṁ sandhāgāraṁ tenupasaṅkamiṁ, tena kho pana samayena sambahulā Sakyā ceva Sakyakumārā ca sandhāgāre¹ uccesu āsanesu nisinnā honti aññamaññaṁ aṅgulipatodakehi² sañjagghantā saṁkīḷantā, aññadatthu mamaññeva maññe anujagghantā, na maṁ koci āsanenapi nimantesi. Tayidaṁ bho Gotama nacchannaṁ, tayidaṁ nappatirūpaṁ, yadime Sakyā ibbhā santā ibbhā samānā na brāhmaṇe sakkaronti, na brāhmaṇe garuṁ karonti, na brāhmaṇe mānenti, na brāhmaṇe pūjenti, na brāhmaṇe apacāyantīti. Itiha Ambaṭṭho māṇavo idaṁ dutiyaṁ Sakyesu ibbhavādaṁ nipātesi.

Tatiya-ibbhavāda

266. Laṭukikāpi kho Ambaṭṭha sakuṇikā sake kulāvake kāmalāpinī hoti. Sakaṁ kho panetaṁ Ambaṭṭha Sakyānaṁ yadidaṁ Kapilavatthuṁ, nārahatāyasmā Ambaṭṭho imāya appamattāya abhisajjitunti. Cattārome bho Gotama vaṇṇā khattiyā brāhmaṇā vessā suddā, imesaṁ hi bho Gotama catunnaṁ vaṇṇānaṁ tayo vaṇṇā khattiyā ca vessā ca suddā ca, aññadatthu brāhmaṇasseva paricārakā sampajjanti. Tayidaṁ bho Gotama nacchannaṁ, tayidaṁ nappatirūpaṁ, yadime Sakyā ibbhā santā ibbhā samānā na brāhmaṇe sakkaronti, na brāhmaṇe garuṁ karonti, na brāhmaṇe mānenti, na brāhmaṇe pūjenti, na brāhmaṇe apacāyantīti. Itiha Ambaṭṭho māṇavo idaṁ tatiyaṁ Sakyesu ibbhavādaṁ nipātesi.

Dāsiputtavāda

p. 87 267. Atha kho Bhagavato etadahosi “atibāḷhaṁ kho ayaṁ Ambaṭṭho māṇavo Sakyesu ibbhavādena nimmādeti, yaṁnūnāhaṁ gottaṁ puccheyyan”ti. Atha kho Bhagavā Ambaṭṭhaṁ māṇavaṁ etadavoca “kathaṁ gottosi Ambaṭṭhā”ti. Kaṇhāyanohamasmi bho Gotamāti. Porāṇaṁ kho pana te Ambaṭṭha mātāpettikaṁ nāmagottaṁ anussarato ayyaputtā Sakyā bhavanti, dāsiputto tvamasi Sakyānaṁ, Sakyā kho pana Ambaṭṭha rājānaṁ Okkākaṁ pitāmahaṁ dahanti. Bhūtapubbaṁ Ambaṭṭha rājā Okkāko yā sā mahesī piyā manāpā, tassā puttassa rajjaṁ pariṇāmetukāmo jeṭṭhakumāre raṭṭhasmā pabbājesi Okkāmukhaṁ Karakaṇḍaṁ¹ Hatthinikaṁ Sinisūraṁ², te raṭṭhasmā pabbājitā Himavantapasse pokkharaṇiyā tīre mahāsākasaṇḍo, tattha vāsaṁ kappesuṁ, te jātisambhedabhayā sakāhi bhaginīhi saddhiṁ saṁvāsaṁ kappesuṁ. Atha kho Ambaṭṭha rājā Okkāko amacce pārisajje āmantesi “kahaṁ nu kho bho etarahi kumārā sammantī”ti. Atthi deva Himavantapasse pokkharaṇiyā tīre mahāsākasaṇḍo, tatthetarahi kumārā sammanti, te jātisambhedabhayā sakāhi bhaginīhi saddhiṁ saṁvāsaṁ kappentīti. Atha kho Ambaṭṭha rājā Okkāko udānaṁ udānesi “sakyā vata bho kumārā paramasakyā vata bho kumārā”ti, tadagge kho pana Ambaṭṭha Sakyā paññāyanti, so ca nesaṁ pubbapuriso. Rañño kho pana Ambaṭṭha Okkākassa Disā nāma dāsī ahosi, sā Kaṇhaṁ nāma³ janesi, jāto kaṇho pabyāhāsi “dhovatha maṁ amma, nahāpetha maṁ amma, imasmā maṁ asucismā parimocetha, atthāya vo bhavissāmī”ti. Yathā kho pana Ambaṭṭha etarahi manussā pisāce disvā pisācāti sañjānanti, evameva kho Ambaṭṭha tena kho pana samayena manussā pisāce kaṇhāti sañjānanti, te evamāhaṁsu “ayaṁ jāto pabyāhāsi, kaṇho jāto pisāco jāto”ti, tadagge kho pana Ambaṭṭha Kaṇhāyanā paññāyanti, so ca Kaṇhāyanānaṁ pubbapuriso. Iti kho te Ambaṭṭha porāṇaṁ mātāpettikaṁ nāmagottaṁ anussarato ayyaputtā Sakyā bhavanti, dāsiputto tvamasi Sakyānanti.

p. 88 268. Evaṁ vutte te māṇavakā Bhagavantaṁ etadavocuṁ “mā bhavaṁ Gotamo Ambaṭṭhaṁ atibāḷhaṁ dāsiputtavādena nimmādesi, sujāto ca bho Gotama Ambaṭṭho māṇavo, kulaputto ca Ambaṭṭho māṇavo, bahussuto ca Ambaṭṭho māṇavo, kalyāṇavākkaraṇo ca Ambaṭṭho māṇavo, paṇḍito ca Ambaṭṭho māṇavo, pahoti ca Ambaṭṭho māṇavo bhotā Gotamena saddhiṁ asmiṁ vacane paṭimantetun”ti.

269. Atha kho Bhagavā te māṇavake etadavoca “sace kho tumhākaṁ māṇavakānaṁ evaṁ hoti ‘dujjāto ca Ambaṭṭho māṇavo, akulaputto ca Ambaṭṭho māṇavo, appassuto ca Ambaṭṭho māṇavo, akalyāṇavākkaraṇo ca Ambaṭṭho māṇavo, duppañño ca Ambaṭṭho māṇavo, na ca pahoti Ambaṭṭho māṇavo samaṇena Gotamena saddhiṁ asmiṁ vacane paṭimantetun’ti, tiṭṭhatu Ambaṭṭho māṇavo, tumhe mayā saddhiṁ mantavho asmiṁ vacane. Sace pana tumhākaṁ māṇavakānaṁ evaṁ hoti ‘sujāto ca Ambaṭṭho māṇavo, kulaputto ca Ambaṭṭho māṇavo, bahussuto ca Ambaṭṭho māṇavo, kalyāṇavākkaraṇo ca Ambaṭṭho māṇavo, paṇḍito ca Ambaṭṭho māṇavo, pahoti ca Ambaṭṭho māṇavo samaṇena Gotamena saddhiṁ asmiṁ vacane paṭimantetun’ti, tiṭṭhatha tumhe, Ambaṭṭho māṇavo mayā saddhiṁ paṭimantetū”ti. Sujāto ca bho Gotama Ambaṭṭho māṇavo, kulaputto ca Ambaṭṭho māṇavo, bahussuto ca Ambaṭṭho māṇavo, kalyāṇavākkaraṇo ca Ambaṭṭho māṇavo, paṇḍito ca Ambaṭṭho māṇavo, pahoti ca Ambaṭṭho māṇavo bhotā Gotamena saddhiṁ asmiṁ vacane paṭimantetuṁ, tuṇhī mayaṁ bhavissāma, Ambaṭṭho māṇavo bhotā Gotamena saddhiṁ asmiṁ vacane paṭimantetūti.

270. Atha kho Bhagavā Ambaṭṭhaṁ māṇavaṁ etadavoca “ayaṁ kho pana te Ambaṭṭha sahadhammiko pañho āgacchati, akāmā byākātabbo, sace tvaṁ na byākarissasi, aññena vā aññaṁ paṭicarissasi, tuṇhī vā bhavissasi, pakkamissasi vā, ettheva te sattadhā muddhā phalissati. Taṁ kiṁ maññasi Ambaṭṭha, kinti te sutaṁ brāhmaṇānaṁ vuddhānaṁ mahallakānaṁ ācariyapācariyānaṁ bhāsamānānaṁ kutopabhutikā Kaṇhāyanā, ko ca Kaṇhāyanānaṁ pubbapuriso”ti. Evaṁ vutte Ambaṭṭho māṇavo tuṇhī ahosi, dutiyampi kho Bhagavā Ambaṭṭhaṁ māṇavaṁ etadavoca “taṁ kiṁ maññasi Ambaṭṭha, kinti te sutaṁ brāhmaṇānaṁ vuddhānaṁ mahallakānaṁ ācariyapācariyānaṁ bhāsamānānaṁ kutopabhutikā Kaṇhāyanā, ko ca kaṇhāyanānaṁ pubbapuriso”ti. Dutiyampi kho Ambaṭṭho māṇavo tuṇhī ahosi. Atha kho Bhagavā Ambaṭṭhaṁ māṇavaṁ etadavoca “byākarohi dāni Ambaṭṭha, na dāni te tuṇhībhāvassa kālo, yo kho Ambaṭṭha Tathāgatena yāvatatiyakaṁ sahadhammikaṁ pañhaṁ puṭṭho na byākaroti, etthevassa sattadhā muddhā phalissatī”ti.

p. 89 271. Tena kho pana samayena vajirapāṇī yakkho mahantaṁ ayokūṭaṁ ādāya ādittaṁ sampajjalitaṁ sajotibhūtaṁ¹ Ambaṭṭhassa māṇavassa upari vehāsaṁ ṭhito hoti “sacāyaṁ Ambaṭṭho māṇavo Bhagavatā yāvatatiyakaṁ sahadhammikaṁ pañhaṁ puṭṭho na byākarissati, etthevassa sattadhā muddhaṁ phālessāmī”ti. Taṁ kho pana vajirapāṇiṁ yakkhaṁ Bhagavā ceva passati Ambaṭṭho ca māṇavo.

272. Atha kho Ambaṭṭho māṇavo bhīto saṁviggo lomahaṭṭhajāto Bhagavantaṁyeva tāṇaṁ gavesī Bhagavantaṁyeva leṇaṁ gavesī Bhagavantaṁyeva saraṇaṁ gavesī upanisīditvā Bhagavantaṁ etadavoca “kimetaṁ² bhavaṁ Gotamo āha, puna bhavaṁ Gotamo bravitū”ti³. Taṁ kiṁ maññasi Ambaṭṭha, kinti te sutaṁ brāhmaṇānaṁ vuddhānaṁ mahallakānaṁ ācariyapācariyānaṁ bhāsamānānaṁ kutopabhutikā Kaṇhāyanā, ko ca Kaṇhāyanānaṁ pubbapurisoti. Evameva me bho Gotama sutaṁ yatheva bhavaṁ Gotamo āha, tatopabhutikā Kaṇhāyanā, so ca Kaṇhāyanānaṁ pubbapurisoti.

Ambaṭṭhavaṁsakathā

p. 90 273. Evaṁ vutte te māṇavakā unnādino uccāsaddamahāsaddā ahesuṁ “dujjāto kira bho Ambaṭṭho māṇavo, akulaputto kira bho Ambaṭṭho māṇavo, dāsiputto kira bho Ambaṭṭho māṇavo Sakyānaṁ, ayyaputtā kira bho Ambaṭṭhassa māṇavassa Sakyā bhavanti, dhammavādiṁyeva kira mayaṁ samaṇaṁ Gotamaṁ apasādetabbaṁ amaññimhā”ti.

274. Atha kho Bhagavato etadahosi “atibāḷhaṁ kho ime māṇavakā Ambaṭṭhaṁ māṇavaṁ dāsiputtavādena nimmādenti, yaṁnūnāhaṁ parimoceyyan”ti. Atha kho Bhagavā te māṇavake etadavoca “mā kho tumhe māṇavakā Ambaṭṭhaṁ māṇavaṁ atibāḷhaṁ dāsiputtavādena nimmādetha, uḷāro so Kaṇho isi ahosi, so dakkhiṇajanapadaṁ gantvā brahmamante adhīyitvā rājānaṁ Okkākaṁ upasaṅkamitvā Maddarūpiṁ dhītaraṁ yāci, tassa rājā Okkāko “ko nevaṁ re ayaṁ mayhaṁ dāsiputto samāno Maddarūpiṁ dhītaraṁ yācatī”ti kupito anattamano khurappaṁ sannayhi¹, so taṁ khurappaṁ neva asakkhi muñcituṁ, no paṭisaṁharituṁ. Atha kho māṇavakā amaccā pārisajjā Kaṇhaṁ isiṁ upasaṅkamitvā etadavocuṁ “sotthi bhaddante² hotu rañño, sotthi bhaddante hotu rañño”ti. Sotthi bhavissati rañño, api ca rājā yadi adho khurappaṁ muñcissati, yāvatā rañño vijitaṁ, ettāvatā pathavī undriyissatīti. Sotthi bhaddante hotu rañño, sotthi janapadassāti. Sotthi bhavissati rañño sotthi janapadassa, api ca rājā yadi uddhaṁ khurappaṁ muñcissati, yāvatā rañño vijitaṁ, ettāvatā sattavassāni devo na vassissatīti. Sotthi bhaddante hotu rañño sotthi janapadassa devo ca vassatūti. Sotthi bhavissati rañño sotthi janapadassa devo ca vassissati, api ca rājā jeṭṭhakumāre khurappaṁ patiṭṭhāpetu, sotthi kumāro pallomo bhavissatīti. Atha kho māṇavakā amaccā Okkākassa ārocesuṁ “okkāko jeṭṭhakumāre khurappaṁ patiṭṭhāpetu, sotthi kumāro pallomo bhavissatī”ti. Atha kho rājā Okkāko jeṭṭhakumāre khurappaṁ patiṭṭhapesi, sotthi kumāro pallomo samabhavi. Atha kho tassa rājā Okkāko bhīto saṁviggo lomahaṭṭhajāto brahmadaṇḍena tajjito Maddarūpiṁ dhītaraṁ adāsi. Mā kho tumhe māṇavakā Ambaṭṭhaṁ māṇavaṁ atibāḷhaṁ dāsiputtavādena nimmādetha, uḷāro so Kaṇho isi ahosīti.

Khattiyaseṭṭhabhāva

p. 91 275. Atha kho Bhagavā Ambaṭṭhaṁ māṇavaṁ āmantesi “taṁ kiṁ maññasi Ambaṭṭha, idha khattiyakumāro brāhmaṇakaññāya saddhiṁ saṁvāsaṁ kappeyya, tesaṁ saṁvāsamanvāya putto jāyetha, yo so khattiyakumārena brāhmaṇakaññāya putto uppanno, api nu so labhetha brāhmaṇesu āsanaṁ vā udakaṁ vā”ti. Labhetha bho Gotama. Apinu naṁ brāhmaṇā bhojeyyuṁ saddhe vā thālipāke vā yaññe vā pāhune vāti. Bhojeyyuṁ bho Gotama. Apinu naṁ brāhmaṇā mante vāceyyuṁ vā no vāti. Vāceyyuṁ bho Gotama. Apinussa itthīsu āvaṭaṁ vā assa anāvaṭaṁ vāti. Anāvaṭaṁ hissa bho Gotama. Apinu naṁ khattiyā khattiyābhisekena abhisiñceyyunti. Nohidaṁ bho Gotama, taṁ kissa hetu, mātito hi bho Gotama anupapannoti. Taṁ kiṁ maññasi Ambaṭṭha, idha brāhmaṇakumāro khattiyakaññāya saddhiṁ saṁvāsaṁ kappeyya, tesaṁ saṁvāsamanvāya putto jāyetha, yo so brāhmaṇakumārena khattiyakaññāya putto uppanno, apinu so labhetha brāhmaṇesu āsanaṁ vā udakaṁ vāti. Labhetha bho Gotama. Apinu naṁ brāhmaṇā bhojeyyuṁ saddhe vā thālipāke vā yaññe vā pāhune vāti. Bhojeyyuṁ bho Gotama. Apinu naṁ brāhmaṇā mante vāceyyuṁ vā no vāti. Vāceyyuṁ bho Gotama. Apinussa itthīsu āvaṭaṁ vā assa anāvaṭaṁ vāti. Anāvaṭaṁ hissa bho Gotama. Apinu naṁ khattiyā khattiyābhisekena abhisiñceyyunti. Nohidaṁ bho Gotama, taṁ kissa hetu, pitito hi bho Gotama anupapannoti.

276. Iti kho Ambaṭṭha itthiyā vā itthiṁ karitvā purisena vā purisaṁ karitvā khattiyāva seṭṭhā hīnā brāhmaṇā, taṁ kiṁ maññasi Ambaṭṭha, idha brāhmaṇā brāhmaṇaṁ kismiñcideva pakaraṇe khuramuṇḍaṁ karitvā bhassapuṭena vadhitvā raṭṭhā vā nagarā vā pabbājeyyuṁ, apinu so labhetha brāhmaṇesu āsanaṁ vā udakaṁ vāti. Nohidaṁ bho Gotama. Apinu naṁ brāhmaṇā bhojeyyuṁ saddhe vā thālipāke vā yaññe vā pāhune vāti. Nohidaṁ bho Gotama. Apinu naṁ brāhmaṇā mante vāceyyuṁ vā no vāti. Nohidaṁ bho Gotama. Apinussa itthīsu āvaṭaṁ vā assa anāvaṭaṁ vāti. Āvaṭaṁ hissa bho Gotama. Taṁ kiṁ maññasi Ambaṭṭha, idha khattiyā khattiyaṁ kismiñcideva pakaraṇe khuramuṇḍaṁ karitvā bhassapuṭena vadhitvā raṭṭhā vā nagarā vā pabbājeyyuṁ, apinu so labhetha brāhmaṇesu āsanaṁ vā udakaṁ vāti. Labhetha bho Gotama. Apinu naṁ brāhmaṇā bhojeyyuṁ saddhe vā thālipāke vā yaññe vā pāhune vāti. Bhojeyyuṁ bho Gotama. Apinu naṁ brāhmaṇā mante vāceyyuṁ vā no vāti. Vāceyyuṁ bho Gotama. Apinussa itthīsu āvaṭaṁ vā assa anāvaṭaṁ vāti. Anāvaṭaṁ hissa bho Gotama.

p. 92 277. Ettāvatā kho Ambaṭṭha khattiyo paramanihīnataṁ patto hoti, yadeva naṁ khattiyā khuramuṇḍaṁ karitvā bhassapuṭena vadhitvā raṭṭhā vā nagarā vā pabbājenti, iti kho Ambaṭṭha yadā khattiyo paramanihīnataṁ patto hoti, tadāpi khattiyāva seṭṭhā, hīnā brāhmaṇā. Brahmunā pesā Ambaṭṭha¹ Sanaṅkumārena gāthā bhāsitā– “Khattiyo seṭṭho janetasmiṁ, Vijjācaraṇasampanno, So seṭṭho devamānuse”ti. Sā kho panesā Ambaṭṭha brahmunā Sanaṅkumārena gāthā sugītā no duggītā, subhāsitā no dubbhāsitā, atthasañhitā no anatthasañhitā, anumatā mayā. Ahaṁpi hi Ambaṭṭha evaṁ vadāmi– “Khattiyo seṭṭho janetasmiṁ, Vijjācaraṇasampanno, So seṭṭho devamānuse”ti.

Vijjācaraṇakathā

p. 93 278. Katamaṁ pana taṁ bho Gotama caraṇaṁ, katamā ca pana sā vijjāti. Na kho Ambaṭṭha anuttarāya vijjācaraṇasampadāya jātivādo vā vuccati, gottavādo vā vuccati, mānavādo vā vuccati “arahasi vā maṁ tvaṁ, na vā maṁ tvaṁ arahasī”ti. Yattha kho Ambaṭṭha āvāho vā hoti, vivāho vā hoti, āvāhavivāho vā hoti, etthetaṁ vuccati jātivādo vā itipi, gottavādo vā itipi, mānavādo vā itipi “arahasi vā maṁ tvaṁ, na vā maṁ tvaṁ arahasī”ti. Ye hi keci Ambaṭṭha jātivādavinibaddhā vā gottavādavinibaddhā vā mānavādavinibaddhā vā āvāhavivāhavinibaddhā vā, ārakā te anuttarāya vijjācaraṇasampadāya. Pahāya kho Ambaṭṭha jātivādavinibaddhañca gottavādavinibaddhañca mānavādavinibaddhañca āvāhavivāhavinibaddhañca anuttarāya vijjācaraṇasampadāya sacchikiriyā hotīti.

279. Katamaṁ pana taṁ bho Gotama caraṇaṁ, katamā ca sā vijjāti. Idha Ambaṭṭha Tathāgato loke uppajjati Arahaṁ Sammāsambuddho Vijjācaraṇasampanno Sugato Lokavidū Anuttaro purisadammasārathi Satthā devamanussānaṁ Buddho Bhagavā, so imaṁ lokaṁ sadevakaṁ samārakaṁ sabrahmakaṁ sassamaṇabrāhmaṇiṁ pajaṁ sadevamanussaṁ sayaṁ abhiññā sacchikatvā pavedeti, so dhammaṁ deseti ādikalyāṇaṁ majjhekalyāṇaṁ pariyosānakalyāṇaṁ sātthaṁ sabyañjanaṁ kevalaparipuṇṇaṁ parisuddhaṁ brahmacariyaṁ pakāseti, taṁ dhammaṁ suṇāti gahapati vā gahapatiputto vā aññatarasmiṁ vā kule paccājāto, so taṁ dhammaṁ sutvā Tathāgate saddhaṁ paṭilabhati, so tena saddhāpaṭilābhena samannāgato iti paṭisañcikkhati -pa-. (Yathā Sāmaññaphale, evaṁ vitthāretabbaṁ.) So vivicceva kāmehi vivicca akusalehi dhammehi savitakkaṁ savicāraṁ vivekajaṁ pītisukhaṁ paṭhamaṁ jhānaṁ upasampajja viharati -pa-. Idampissa hoti caraṇasmiṁ. Puna caparaṁ Ambaṭṭha bhikkhu vitakkavicārānaṁ vūpasamā ajjhattaṁ sampasādanaṁ cetaso ekodibhāvaṁ avitakkaṁ avicāraṁ samādhijaṁ pītisukhaṁ dutiyaṁ jhānaṁ upasampajja viharati -pa-. Idampissa hoti caraṇasmiṁ. Puna caparaṁ Ambaṭṭha bhikkhu pītiyā ca virāgā upekkhako ca viharati sato ca sampajāno, sukhañca kāyena paṭisaṁvedeti, yaṁ taṁ ariyā ācikkhanti “upekkhako satimā sukhavihārī”ti, tatiyaṁ jhānaṁ upasampajja viharati -pa-. Idampissa hoti caraṇasmiṁ. Puna caparaṁ Ambaṭṭha bhikkhu sukhassa ca pahānā dukkhassa ca pahānā pubbeva somanassadomanassānaṁ atthaṅgamā adukkhamasukhaṁ upekkhāsatipārisuddhiṁ catutthaṁ jhānaṁ upasampajja viharati -pa-. Idampissa hoti caraṇasmiṁ. Idaṁ kho taṁ Ambaṭṭha caraṇaṁ. So evaṁ samāhite citte parisuddhe pariyodāte anaṅgaṇe vigatūpakkilese mudubhūte kammaniye ṭhite āneñjappatte ñāṇadassanāya cittaṁ abhinīharati abhininnāmeti -pa-. Idampissa hoti vijjāya -pa- nāparaṁ itthattāyāti pajānāti, idampissa hoti vijjāya. Ayaṁ kho sā Ambaṭṭha vijjā. Ayaṁ vuccati Ambaṭṭha bhikkhu “vijjāsampanno” itipi, “caraṇasampanno” itipi, “vijjācaraṇasampanno” itipi, imāya ca Ambaṭṭha vijjāsampadāya caraṇasampadāya ca aññāvijjāsampadā ca caraṇasampadā ca uttaritarā vā paṇītatarā vā natthi.

Catu-apāyamukha

p. 94 280. Imāya kho Ambaṭṭha anuttarāya vijjācaraṇasampadāya cattāri apāyamukhāni bhavanti. Katamāni cattāri, idha Ambaṭṭha ekacco samaṇo vā brāhmaṇo vā imaññeva anuttaraṁ vijjācaraṇasampadaṁ anabhisambhuṇamāno khārividhamādāya¹ araññāyatanaṁ ajjhogāhati “pavattaphalabhojano bhavissāmī”ti, so aññadatthu Vijjācaraṇasampannasseva paricārako sampajjati. Imāya kho Ambaṭṭha anuttarāya vijjācaraṇasampadāya idaṁ paṭhamaṁ apāyamukhaṁ bhavati. Puna caparaṁ Ambaṭṭha idhekacco samaṇo vā brāhmaṇo vā imañceva anuttaraṁ vijjācaraṇasampadaṁ anabhisambhuṇamāno pavattaphalabhojanatañca anabhisambhuṇamāno kudālapiṭakaṁ² ādāya araññavanaṁ ajjhogāhati “kandamūlaphalabhojano bhavissāmī”ti, so aññadatthu vijjācaraṇasampannasseva paricārako sampajjati. Imāya kho Ambaṭṭha anuttarāya vijjācaraṇasampadāya idaṁ dutiyaṁ apāyamukhaṁ bhavati. Puna caparaṁ Ambaṭṭha idhekacco samaṇo vā brāhmaṇo vā imañceva anuttaraṁ vijjācaraṇasampadaṁ anabhisambhuṇamāno pavattaphalabhojanatañca anabhisambhuṇamāno kandamūlaphalabhojanatañca anabhisambhuṇamāno gāmasāmantaṁ vā nigamasāmantaṁ vā agyāgāraṁ karitvā aggiṁ paricaranto acchati, so aññadatthu vijjācaraṇasampannasseva paricārako sampajjati. Imāya kho Ambaṭṭha anuttarāya vijjācaraṇasampadāya idaṁ tatiyaṁ apāyamukhaṁ bhavati. Puna caparaṁ Ambaṭṭha idhekacco samaṇo vā brāhmaṇo vā imañceva anuttaraṁ vijjācaraṇasampadaṁ anabhisambhuṇamāno pavattaphalabhojanatañca anabhisambhuṇamāno kandamūlaphalabhojanatañca anabhisambhuṇamāno aggipāricariyañca anabhisambhuṇamāno cātumahāpathe catudvāraṁ agāraṁ karitvā acchati “yo imāhi catūhi disāhi āgamissati samaṇo vā, brāhmaṇo vā, tamahaṁ yathāsatti yathābalaṁ paṭipūjessāmī”ti, so aññadatthu vijjācaraṇasampannasseva paricārako sampajjati. Imāya kho Ambaṭṭha anuttarāya vijjācaraṇasampadāya idaṁ catutthaṁ apāyamukhaṁ bhavati. Imāya kho Ambaṭṭha anuttarāya vijjācaraṇasampadāya imāni cattāri apāyamukhāni bhavanti.

p. 95 281. Taṁ kiṁ maññasi Ambaṭṭha, apinu tvaṁ imāya anuttarāya vijjācaraṇasampadāya sandissasi sācariyakoti. Nohidaṁ bho Gotama, kocāhaṁ bho Gotama sācariyako, kā ca anuttarā vijjācaraṇasampadā, ārakāhaṁ bho Gotama anuttarāya vijjācaraṇasampadāya sācariyakoti. Taṁ kiṁ maññasi Ambaṭṭha, apinu tvaṁ imañceva anuttaraṁ vijjācaraṇasampadaṁ anabhisambhuṇamāno khārividhamādāya araññavanamajjhogāhasi sācariyako “pavattaphalabhojano bhavissāmī”ti. Nohidaṁ bho Gotama. Taṁ kiṁ maññasi Ambaṭṭha, apinu tvaṁ imañceva anuttaraṁ vijjācaraṇasampadaṁ anabhisambhuṇamāno pavattaphalabhojanatañca anabhisambhuṇamāno kudālapiṭakaṁ ādāya araññavanamajjhogāhasi sācariyako “kandamūlaphalabhojano bhavissāmī”ti. Nohidaṁ bho Gotama. Taṁ kiṁ maññasi Ambaṭṭha, apinu tvaṁ imañceva anuttaraṁ vijjācaraṇasampadaṁ anabhisambhuṇamāno pavattaphalabhojanatañca anabhisambhuṇamāno kandamūlaphalabhojanatañca anabhisambhuṇamāno gāmasāmantaṁ vā nigamasāmantaṁ vā agyāgāraṁ karitvā aggiṁ paricaranto acchasi sācariyakoti. Nohidaṁ bho Gotama. Taṁ kiṁ maññasi Ambaṭṭha, apinu tvaṁ imañceva anuttaraṁ vijjācaraṇasampadaṁ anabhisambhuṇamāno pavattaphalabhojanatañca anabhisambhuṇamāno kandamūlaphalabhojanatañca anabhisambhuṇamāno aggipāricariyañca anabhisambhuṇamāno cātumahāpathe catudvāraṁ agāraṁ karitvā acchasi sācariyako “yo imāhi catūhi disāhi āgamissati samaṇo vā brāhmaṇo vā, taṁ mayaṁ yathāsatti yathābalaṁ paṭipūjessāmā”ti. Nohidaṁ bho Gotama.

p. 96 282. Iti kho Ambaṭṭha, imāya ceva tvaṁ anuttarāya vijjācaraṇasampadāya parihīno sācariyako, ye cime anuttarāya vijjācaraṇasampadāya cattāri apāyamukhāni bhavanti, tato ca tvaṁ parihīno sācariyako. Bhāsitā kho pana te esā Ambaṭṭha ācariyena brāhmaṇena Pokkharasātinā vācā “ke ca muṇḍakā samaṇakā ibbhā kaṇhā bandhupādāpaccā, kā ca tevijjānaṁ brāhmaṇānaṁ sākacchā”ti attanā āpāyikopi aparipūramāno. Passa Ambaṭṭha yāva aparaddhañca te idaṁ ācariyassa brāhmaṇassa Pokkharasātissa.

Pubbaka-isibhāvānuyoga

p. 97 283. Brāhmaṇo kho pana Ambaṭṭha Pokkharasāti rañño Pasenadissa Kosalassa dattikaṁ bhuñjati, tassa rājā Pasenadi Kosalo sammukhībhāvaṁpi na dadāti, yadāpi tena manteti, tirodussantena manteti. Yassa kho pana Ambaṭṭha dhammikaṁ payātaṁ bhikkhaṁ paṭiggaṇheyya, kathaṁ tassa rājā Pasenadi Kosalo sammukhībhāvaṁpi na dadeyya, passa Ambaṭṭha yāva aparaddhañca te idaṁ ācariyassa brāhmaṇassa Pokkharasātissa.

284. Taṁ kiṁ maññasi Ambaṭṭha, idha rājā Pasenadi Kosalo hatthigīvāya vā nisinno assapiṭṭhe vā nisinno rathūpatthare vā ṭhito uggehi vā rājaññehi vā kiñcideva mantanaṁ manteyya, so tamhā padesā apakkamma ekamantaṁ tiṭṭheyya, atha āgaccheyya suddo vā suddadāso vā, tasmiṁ padese ṭhito tadeva mantanaṁ manteyya “evaṁpi rājā Pasenadi Kosalo āha, evaṁpi rājā Pasenadi Kosalo āhā”ti. Apinu so rājabhaṇitaṁ vā bhaṇati rājamantanaṁ vā manteti, ettāvatā so assa rājā vā rājamatto vāti. Nohidaṁ bho Gotama.

285. Evameva kho tvaṁ Ambaṭṭha ye te ahesuṁ brāhmaṇānaṁ pubbakā isayo mantānaṁ kattāro mantānaṁ pavattāro, yesamidaṁ etarahi brāhmaṇā porāṇaṁ mantapadaṁ gītaṁ pavuttaṁ samihitaṁ, tadanugāyanti tadanubhāsanti bhāsitamanubhāsanti vācitamanuvācenti, seyyathidaṁ, Aṭṭhako Vāmako Vāmadevo Vessāmitto Yamataggi¹ Aṅgīraso Bhāradvājo Vāseṭṭho Kassapo Bhagu, tyāhaṁ mante adhiyāmi sācariyakoti, tāvatā tvaṁ bhavissasi isi vā isitthāya vā paṭipannoti netaṁ ṭhānaṁ vijjati.

286. Taṁ kiṁ maññasi Ambaṭṭha, kinti te sutaṁ brāhmaṇānaṁ vuddhānaṁ mahallakānaṁ ācariyapācariyānaṁ bhāsamānānaṁ ye te ahesuṁ brāhmaṇānaṁ pubbākā isayo mantānaṁ kattāro mantānaṁ pavattāro, yesamidaṁ etarahi brāhmaṇā porāṇaṁ mantapadaṁ gītaṁ pavuttaṁ samihitaṁ, tadanugāyanti tadanubhāsanti bhāsitamanubhāsanti vācitamanuvācenti, seyyathidaṁ, Aṭṭhako Vāmako Vāmadevo Vessāmitto Yamataggi Aṅgīraso Bhāradvājo Vāseṭṭho Kassapo Bhagu, evaṁ su te sunhātā suvilittā kappitakesamassū āmukkamaṇikuṇḍalābharaṇā¹ odātavatthavasanā pañcahi kāmaguṇehi samappitā samaṅgībhūtā paricārenti, seyyathāpi tvaṁ etarahi sācariyakoti. Nohidaṁ bho Gotama. -pa- evaṁ su te sālīnaṁ odanaṁ sucimaṁsūpasecanaṁ vicitakāḷakaṁ anekasūpaṁ anekabyañjanaṁ paribhuñjanti, seyyathāpi tvaṁ etarahi sācariyakoti. Nohidaṁ bho Gotama. -pa- evaṁ su te veṭhakanatapassāhi nārīhi paricārenti, seyyathāpi tvaṁ etarahi sācariyakoti. Nohidaṁ bho Gotama. -pa- evaṁ su te kuttavālehi vaḷavārathehi dīghāhi patodalaṭṭhīhi vāhane vitudentā vipariyāyanti, seyyathāpi tvaṁ etarahi sācariyakoti. Nohidaṁ bho Gotama. -pa- evaṁ su te ukkiṇṇaparikhāsu okkhittapalighāsu nagarūpakārikāsu dīghāsivudhehi² purisehi rakkhāpenti, seyyāthāpi tvaṁ etarahi sācariyakoti. Nohidaṁ bho Gotama. Iti kho Ambaṭṭha neva tvaṁ isi na isitthāya paṭipanno sācariyako, yassa kho pana Ambaṭṭha mayi kaṅkhā vā vimati vā so maṁ pañhena, ahaṁ veyyākaraṇena sodhissāmīti.

Dvelakkhaṇādassana

p. 98 287. Atha kho Bhagavā vihārā nikkhamma caṅkamaṁ abbhuṭṭhāsi. Ambaṭṭhopi māṇavo vihārā nikkhamma caṅkamaṁ abbhuṭṭhāsi. Atha kho Ambaṭṭho māṇavo Bhagavantaṁ caṅkamantaṁ anucaṅkamamāno Bhagavato kāye dvattiṁsamahāpurisalakkhaṇāni samannesi, addasā kho Ambaṭṭho māṇavo Bhagavato kāye dvattiṁsamahāpurisalakkhaṇāni yebhuyyena ṭhapetvā dve, dvīsu mahāpurisalakkhaṇesu kaṅkhati vicikicchati nādhimuccati na sampasīdati, kosohite ca vatthaguyhe pahūtajivhatāya ca.

p. 99 288. Atha kho Bhagavato etadahosi “passati kho me ayaṁ Ambaṭṭho māṇavo dvattiṁsamahāpurisalakkhaṇāni yebhuyyena ṭhapetvā dve, dvīsu mahāpurisalakkhaṇesu kaṅkhati vicikicchati nādhimuccati na sampasīdati, kosohite ca vatthaguyhe pahūtajivhatāya cā”ti. Atha kho Bhagavā tathārūpaṁ iddhābhisaṅkhāraṁ abhisaṅkhāsi. Yathā addasa Ambaṭṭho māṇavo Bhagavato kosohitaṁ vatthaguyhaṁ. Atha kho Bhagavā jivhaṁ ninnāmetvā ubhopi kaṇṇasotāni anumasi paṭimasi, ubhopi nāsikasotāni anumasi paṭimasi, kevalaṁpi nalāṭamaṇḍalaṁ jivhāya chādesi. Atha kho Ambaṭṭhassa māṇavassa etadahosi “samannāgato kho samaṇo Gotamo dvattiṁsamahāpurisalakkhaṇehi paripuṇṇehi no aparipuṇṇehī”ti Bhagavantaṁ etadavoca “handa ca dāni mayaṁ bho Gotama gacchāma, bahukiccā mayaṁ bahukaraṇīyā”ti. Yassadāni tvaṁ Ambaṭṭha kālaṁ maññasīti. Atha kho Ambaṭṭho māṇavo vaḷavārathamāruyha pakkāmi.

289. Tena kho pana samayena brāhmaṇo Pokkharasāti Ukkaṭṭhāya nikkhamitvā mahatā brāhmaṇagaṇena saddhiṁ sake ārāme nisinno hoti Ambaṭṭhaṁyeva māṇavaṁ paṭimānento. Atha kho Ambaṭṭho māṇavo yena sako ārāmo tena pāyāsi, yāvatikā yānassa bhūmi yānena gantvā yānā paccorohitvā pattikova yena brāhmaṇo Pokkharasāti tenupasaṅkami, upasaṅkamitvā brāhmaṇaṁ Pokkharasātiṁ abhivādetvā ekamantaṁ nisīdi.

290. Ekamantaṁ nisinnaṁ kho Ambaṭṭhaṁ māṇavaṁ brāhmaṇo Pokkharasāti etadavoca “kacci tāta Ambaṭṭha addasa taṁ bhavantaṁ Gotaman”ti. Addasāma kho mayaṁ bho taṁ bhavantaṁ Gotamanti. Kacci tāta Ambaṭṭha taṁ bhavantaṁ Gotamaṁ tathā santaṁyeva saddo abbhuggato no aññathā, kacci pana so bhavaṁ Gotamo tādiso no aññādisoti. Tathā santaṁyeva bho taṁ bhavantaṁ Gotamaṁ saddo abbhuggato no aññathā, tādisova so bhavaṁ Gotamo no aññādiso, samannāgato ca so bhavaṁ Gotamo dvattiṁsamahāpurisalakkhaṇehi paripuṇṇehi no aparipuṇṇehīti. Ahu pana te tāta Ambaṭṭha samaṇena Gotamena saddhiṁ kocideva kathāsallāpoti. Ahu kho me bho samaṇena Gotamena saddhiṁ kocideva kathāsallāpoti. Yathā kathaṁ pana te tāta Ambaṭṭha ahu samaṇena Gotamena saddhiṁ kocideva kathāsallāpoti. Atha kho Ambaṭṭho māṇavo yāvatako¹ ahosi Bhagavatā saddhiṁ kathāsallāpo, taṁ sabbaṁ brāhmaṇassa Pokkharasātissa ārocesi.

p. 100 291. Evaṁ vutte brāhmaṇo Pokkharasāti Ambaṭṭhaṁ māṇavaṁ etadavoca “aho vata re amhākaṁ paṇḍitaka², aho vata re amhākaṁ bahussutaka³, aho vata re amhākaṁ tevijjaka⁴, evarūpena kira bho puriso atthacarakena kāyassa bhedā paraṁ maraṇā apāyaṁ duggatiṁ vinipātaṁ nirayaṁ upapajjeyya. Yadeva kho tvaṁ Ambaṭṭha taṁ bhavantaṁ Gotamaṁ evaṁ āsajja āsajja avacāsi, atha kho so bhavaṁ Gotamo amhepi evaṁ upaneyya upaneyya avaca. Aho vata re amhākaṁ paṇḍitaka, aho vata re amhākaṁ bahussutaka, aho vata re amhākaṁ tevijjaka, evarūpena kira bho puriso atthacarakena kāyassa bhedā paraṁ maraṇā apāyaṁ duggatiṁ vinipātaṁ nirayaṁ upapajjeyyā”ti, kupito⁵ anattamano Ambaṭṭhaṁ māṇavaṁ padasāyeva pavattesi. Icchati ca tāvadeva Bhagavantaṁ dassanāya upasaṅkamituṁ.

Pokkharasātibuddhūpasaṅkamana

292. Atha kho te brāhmaṇā brāhmaṇaṁ Pokkharasātiṁ etadavocuṁ “ativikālo kho bho ajja samaṇaṁ Gotamaṁ dassanāya upasaṅkamituṁ svedāni⁶ bhavaṁ Pokkharasāti samaṇaṁ Gotamaṁ dassānāya upasaṅkamissatī”ti. Atha kho brāhmaṇo Pokkharasāti sake nivesane paṇītaṁ khādanīyaṁ bhojanīyaṁ paṭiyādāpetvā yāne āropetvā ukkāsu dhāriyamānāsu Ukkaṭṭhāya niyyāsi. Yena Icchānaṅgalavanasaṇḍo tena pāyāsi. Yāvatikā yānassa bhūmi, yānena gantvā yānā paccorohitvā pattikova yena Bhagavā tenupasaṅkami, upasaṅkamitvā Bhagavatā saddhiṁ sammodi, sammodanīyaṁ kathaṁ sāraṇīyaṁ vītisāretvā ekamantaṁ nisīdi.

p. 101 293. Ekamantaṁ nisinno kho brāhmaṇo Pokkharasāti Bhagavantaṁ etadavoca “āgamā nu khvidha bho Gotama amhākaṁ antevāsī Ambaṭṭho māṇavo”ti. Āgamā kho te¹ brāhmaṇa antevāsī Ambaṭṭho māṇavoti. Ahu pana te bho Gotama Ambaṭṭhena māṇavena saddhiṁ kocideva kathāsallāpoti. Ahu kho me brāhmaṇa Ambaṭṭhena māṇavena saddhiṁ kocideva kathāsallāpoti. Yathākathaṁ pana te bho Gotama ahu Ambaṭṭhena māṇavena saddhiṁ kocideva kathāsallāpoti. Atha kho Bhagavā yāvatako ahosi Ambaṭṭhena māṇavena saddhiṁ kathāsallāpo, taṁ sabbaṁ brāhmaṇassa Pokkharasātissa ārocesi. Evaṁ vutte brāhmaṇo Pokkharasāti Bhagavantaṁ etadavoca “bālo bho Gotama Ambaṭṭho māṇavo, khamatu bhavaṁ Gotamo Ambaṭṭhassa māṇavassā”ti. Sukhī hotu brāhmaṇa Ambaṭṭho māṇavoti.

294. Atha kho brāhmaṇo Pokkharasāti Bhagavato kāye dvattiṁsamahāpurisalakkhaṇāni samannesi. Addasā kho brāhmaṇo Pokkharasāti Bhagavato kāye dvattiṁsamahāpurisalakkhaṇāni yebhuyyena ṭhapetvā dve, dvīsu mahāpurisalakkhaṇesu kaṅkhati vicikicchati nādhimuccati na sampasīdati kosohite ca vatthaguyhe pahūtajivhatāya ca.

295. Atha kho Bhagavato etadahosi “passati kho me ayaṁ brāhmaṇo Pokkharasāti dvattiṁsamahāpurisalakkhaṇāni yebhuyyena ṭhapetvā dve, dvīsu mahāpurisalakkhaṇesu kaṅkhati vicikicchati nādhimuccati na sampasīdati kosohite ca vatthaguyhe pahūtajivhatāya cā”ti. Atha kho Bhagavā tathārūpaṁ iddhābhisaṅkhāraṁ abhisaṅkhāsi. Yathā addasa brāhmaṇo Pokkharasāti Bhagavato kosohitaṁ vatthaguyhaṁ. Atha kho Bhagavā jivhaṁ ninnāmetvā ubhopi kaṇṇasotāni anumasi paṭimasi, ubhopi nāsikasotāni anumasi paṭimasi, kevalaṁpi nalāṭamaṇḍalaṁ jivhāya chādesi.

p. 102 296. Atha kho brāhmaṇassa Pokkharasātissa etadahosi “samannāgato kho samaṇo Gotamo dvattiṁsamahāpurisalakkhaṇehi paripuṇṇehi no aparipuṇṇehī”ti Bhagavantaṁ etadavoca “adhivāsetu me bhavaṁ Gotamo ajjatanāya bhattaṁ saddhiṁ bhikkhusaṁghenā”ti. Adhivāsesi Bhagavā tuṇhībhāvena.

297. Atha kho brāhmaṇo Pokkharasāti Bhagavato adhivāsanaṁ viditvā Bhagavato kālaṁ ārocesi “kālo bho Gotama niṭṭhitaṁ bhattan”ti. Atha kho Bhagavā pubbaṇhasamayaṁ nivāsetvā pattacīvaramādāya saddhiṁ bhikkhusaṁghena yena brāhmaṇassa Pokkharasātissa nivesanaṁ tenupasaṅkami, upasaṅkamitvā paññatte āsane nisīdi. Atha kho brāhmaṇo Pokkharasāti Bhagavantaṁ paṇītena khādanīyena bhojanīyena sahatthā santappesi sampavāresi, māṇavakāpi bhikkhusaṁghaṁ. Atha kho brāhmaṇo Pokkharasāti Bhagavantaṁ bhuttāviṁ onītapattapāṇiṁ aññataraṁ nīcaṁ āsanaṁ gahetvā ekamantaṁ nisīdi.

298. Ekamantaṁ nisinnassa kho brāhmaṇassa Pokkharasātissa Bhagavā anupubbiṁ kathaṁ kathesi, seyyathidaṁ, dānakathaṁ sīlakathaṁ saggakathaṁ kāmānaṁ ādīnavaṁ okāraṁ saṁkilesaṁ nekkhamme ānisaṁsaṁ pakāsesi. Yadā Bhagavā aññāsi brāhmaṇaṁ Pokkharasātiṁ kallacittaṁ muducittaṁ vinīvaraṇacittaṁ udaggacittaṁ pasannacittaṁ, atha yā Buddhānaṁ sāmukkaṁsikā dhammadesanā, taṁ pakāsesi dukkhaṁ samudayaṁ nirodhaṁ maggaṁ, seyyathāpi nāma suddhaṁ vatthaṁ apagatakāḷakaṁ sammadeva rajanaṁ paṭiggaṇheyya, evameva brāhmaṇassa Pokkharasātissa tasmiṁyeva āsane virajaṁ vītamalaṁ dhammacakkhuṁ udapādi “yaṁ kiñci samudayadhammaṁ, sabbaṁ taṁ nirodhadhamman”ti.

Pokkharasāti-upāsakattapaṭivedanā

299. Atha kho brāhmaṇo Pokkharasāti diṭṭhadhammo pattadhammo viditadhammo pariyogāḷhadhammo tiṇṇavicikiccho vigatakathaṁkatho vesārajjappatto aparappaccayo Satthusāsane Bhagavantaṁ etadavoca “abhikkantaṁ bho Gotama, abhikkantaṁ bho Gotama, seyyathāpi bho Gotama nikkujjitaṁ vā ukkujjeyya, paṭicchannaṁ vā vivareyya, mūḷhassa vā maggaṁ ācikkheyya, andhakāre vā telapajjotaṁ dhāreyya ‘cakkhumanto rūpāni dakkhantī’ti, evamevaṁ bhotā Gotamena anekapariyāyena dhammo pakāsito. Esāhaṁ bho Gotama saputto sabhariyo sapariso sāmacco bhavantaṁ Gotamaṁ saraṇaṁ gacchāmi dhammañca bhikkhusaṁghañca, upāsakaṁ maṁ bhavaṁ Gotamo dhāretu ajjatagge pāṇupetaṁ saraṇaṁ gataṁ, yathā ca bhavaṁ Gotamo Ukkaṭṭhāya aññāni upāsakakulāni upasaṅkamati, evameva bhavaṁ Gotamo Pokkharasātikulaṁ upasaṅkamatu. Tattha ye te māṇavakā vā māṇavikā vā bhavantaṁ Gotamaṁ abhivādessanti vā paccuṭṭhissanti¹ vā āsanaṁ vā udakaṁ vā dassanti cittaṁ vā pasādessanti, tesaṁ taṁ bhavissati dīgharattaṁ hitāya sukhāyā”ti. Kalyāṇaṁ vuccati brāhmaṇāti.